Jurnalistə hücum cəmiyyətə hücumdur: informasiya almaq hüququ zorakılıqla susdurula bilməz
Jurnalistika rahat kabinetlərdə oturub hadisələri şərh etməkdən ibarət deyil. Bəzən jurnalist yanğın yerində, qəza baş verən ərazidə, məhkəmə qarşısında, etiraz aksiyasında, yaxud cəmiyyətin diqqətini çəkən hər hansı hadisənin episentrində olur. Onun işi gördüyünü qeydə almaq, sual vermək, məlumat toplamaq və baş verənləri ictimaiyyətə çatdırmaqdır. Bu fəaliyyətin müəyyən risklər daşıması isə heç kimə jurnalistə qarşı zorakılıq tətbiq etmək, onu təhqir etmək və peşə fəaliyyətinə mane olmaq hüququ vermir.
Son günlər Azərbaycanda baş verən hadisələr bu məsələnin yenidən və daha ciddi şəkildə müzakirəsini zəruri edir. Bir neçə gün ərzində REAL TV, Space TV və APA TV əməkdaşlarının peşə fəaliyyətlərini yerinə yetirərkən fiziki hücuma məruz qalması təkcə media nümayəndələrinin təhlükəsizliyi ilə bağlı deyil, həm də cəmiyyətdə hüquq və davranış mədəniyyətinin vəziyyəti ilə bağlı ciddi suallar doğurur.
2026-cı il oktyabrın 28-də Bakının Yasamal rayonunda yerləşən 225 saylı tam orta məktəbdə baş vermiş hadisə ilə əlaqədar əraziyə gələn REAL TV-nin çəkiliş qrupu hücuma məruz qalıb. Məlumatlara görə, televiziya kanalının operatoru və stajoru döyülərək müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri alıblar. Hadisə zamanı Space TV əməkdaşına qarşı da fiziki zorakılıq tətbiq edildiyi bildirilib.
Bu insidentdən bir neçə gün sonra, oktyabrın 31-dən noyabrın 1-nə keçən gecə Bakının Nizami rayonunda yerləşən taxta bazarında baş vermiş yanğını işıqlandıran APA TV müxbiri Sənan Bəhrəmli də hücuma məruz qalıb. Özünü mühafizəçi kimi təqdim edən şəxs jurnalisti fiziki zorakılığa məruz qoyub, təhqir edib və telekanala məxsus texniki avadanlığa zərər vurub. APA-nın məlumatına əsasən, həmin şəxsin kimliyi sonradan müəyyənləşdirilib. Daxili İşlər Nazirliyinin müdaxiləsindən sonra hər iki insidentlə bağlı araşdırma və cinayət-hüquqi tədbirlər həyata keçirilib, şübhəli şəxslərin saxlanıldığı barədə məlumatlar yayılıb.
Burada diqqət çəkən əsas məqam hadisələrin sadəcə iki ayrı insident olması deyil. Hər iki halda jurnalistlər ictimai əhəmiyyət daşıyan hadisələri işıqlandırmaq üçün hadisə yerində olublar. Onların məqsədi informasiya toplamaq və cəmiyyətin məlumatlandırılması olub. Buna baxmayaraq, peşə fəaliyyəti fiziki müdaxilə ilə qarşılanıb.
Əlbəttə, iki hadisənin qısa zaman ərzində baş verməsi özlüyündə ölkədə jurnalistlərə qarşı hücumların ümumi miqyasının artdığını qəti şəkildə sübut etmir. Lakin bu insidentlər təhlükəsizlik probleminin mövcudluğunu və onun diqqətdən kənarda saxlanılmasının mümkün olmadığını göstərir.
Problemin elmi və hüquqi mahiyyəti
Jurnalistlərin təhlükəsizliyi məsələsinə kommunikasiya nəzəriyyəsi və demokratik institutların fəaliyyəti kontekstində yanaşdıqda, bunun fərdi təhlükəsizlik çərçivəsindən daha geniş məna daşıdığı aydın olur.
Media cəmiyyətlə ictimai institutlar arasında informasiya mübadiləsini təmin edən əsas vasitələrdən biridir. Jurnalist bu prosesdə yalnız məlumat ötürən şəxs deyil, həm də ictimai nəzarət mexanizminin iştirakçısıdır. O, hadisələri qeydə alır, müxtəlif mövqeləri dinləyir, ictimai əhəmiyyət daşıyan problemləri gündəmə gətirir və cəmiyyətin informasiya ehtiyacının ödənilməsinə xidmət edir.
Bu baxımdan jurnalistə qarşı fiziki zorakılıq birbaşa onun peşə fəaliyyətinə müdaxilə olmaqla yanaşı, dolayı şəkildə ictimaiyyətin informasiya əldə etmək imkanlarını da məhdudlaşdırır.
Məsələyə insan hüquqları nəzəriyyəsi baxımından yanaşdıqda isə ifadə və informasiya azadlığının qarşılıqlı bağlılığı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Jurnalistin məlumat toplamaq və yaymaq hüququ ilə vətəndaşın həmin məlumatı əldə etmək hüququ bir-birini tamamlayır. Jurnalistə mane olmaqla əslində bu hüquqlar arasındakı əlaqəyə də zərbə vurulur.
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 50-ci maddəsi hər kəsin qanuni yolla məlumat axtarmaq, əldə etmək, ötürmək, hazırlamaq və yaymaq azadlığını təsbit edir. Kütləvi informasiya vasitələrinin azadlığına təminat verir və senzuranı qadağan edir.
"Media haqqında" Qanunun 5-ci maddəsi media azadlığının hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirir. Qanunun 6-cı maddəsində isə jurnalist fəaliyyətinin təminatları konkret şəkildə göstərilir. Həmin maddəyə əsasən, jurnalistlər peşə borclarını yerinə yetirərkən şəxsi toxunulmazlıq, şərəf və ləyaqətlərinin müdafiəsi hüququna malikdirlər. Jurnalistlərin peşəkar fəaliyyətinə qanunsuz müdaxilə yolverilməzdir.
Deməli, jurnalistə hücumun yolverilməzliyi yalnız mənəvi və etik prinsip deyil, həm də milli qanunvericiliyin tələbidir.
Ayrı-ayrı insidentlərdən daha geniş mənzərəyə
Azərbaycanda jurnalistlərin fiziki təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlar yalnız son günlərdə meydana çıxmayıb. Əvvəlki illərdə də müxtəlif media nümayəndələrinin peşə fəaliyyətləri zamanı və saxlanılma yerlərində fiziki və psixoloji təzyiqlərlə üzləşməsi barədə məlumatlar yayılıb.
Zorakılıq jurnalistikanın fəaliyyətinə çəkilən səddir
Jurnalistə qarşı hücumun ən təhlükəli nəticələrindən biri onun təkcə fiziki sağlamlığına vurduğu zərər deyil. Belə hadisələr media əməkdaşlarında qorxu və özünüsenzura meyillərini gücləndirə bilər.
Məsələn, bir jurnalist hadisə yerində çəkiliş apararkən döyülürsə, onun həmkarları növbəti dəfə oxşar hadisəyə gedərkən təhlükəsizliklərini daha ciddi düşünməyə başlayacaqlar. Bu, tamamilə təbii reaksiyadır. Lakin nəticədə jurnalistlərin hadisə yerlərində sərbəst fəaliyyət göstərmək imkanları zəifləyə, cəmiyyət isə operativ və obyektiv məlumat əldə etmək baxımından itki ilə üzləşə bilər.
Bunu sosial psixologiya baxımından da izah etmək mümkündür. Zorakılıq hadisələri yalnız birbaşa zərərçəkmiş şəxsdə deyil, həmin hadisəni müşahidə edən peşəkar qrupda da təhlükə gözləntisi yaradır. Təhlükə gözləntisi isə davranış modellərinə təsir göstərir. Jurnalist müəyyən mövzunu işıqlandırarkən fiziki müdaxilə ehtimalını nəzərə alırsa, onun peşəkar qərarlarına qorxu amili təsir edə bilər.
Beləliklə, bir jurnalistə qarşı törədilən zorakılıq hadisəsi digər jurnalistlər üçün də xəbərdarlıq xarakteri daşıyan mənfi presedentə çevrilir.
Burada mühüm bir məqamı da vurğulamaq lazımdır: jurnalistlərin peşə fəaliyyəti qanun çərçivəsində həyata keçirilməlidir. Onlar da çəkiliş zamanı təhlükəsizlik qaydalarına, şəxsi həyatın toxunulmazlığına, insanların hüquq və ləyaqətinə hörmət etməlidirlər. Hadisə yerində çəkiliş apararkən hüquqi məhdudiyyətlərə və təhlükəsizlik tələblərinə əməl olunması vacibdir. Lakin hər hansı peşəkar nöqsan, mübahisəli davranış və ya narazılıq fiziki zorakılığa bəraət qazandıra bilməz. Jurnalistin fəaliyyəti ilə bağlı etirazın hüquqi və sivil yolları mövcuddur.
Hüquqi məsuliyyət və ictimai həmrəylik
Jurnalistlərə qarşı hücumların qarşısının alınması üçün ilk növbədə hüquqi məsuliyyət mexanizmlərinin effektiv işləməsi vacibdir. Hadisə baş verdikdən sonra cinayət işinin başlanması, şübhəli şəxslərin saxlanılması və araşdırmanın aparılması əhəmiyyətlidir. Lakin məsələ bununla bitməməlidir.
Araşdırma obyektiv və hərtərəfli aparılmalı, hadisənin bütün iştirakçılarının hərəkətlərinə hüquqi qiymət verilməli, zərərçəkmiş jurnalistlərin hüquqları təmin olunmalıdır. Eyni zamanda, belə hadisələrin təkrarlanmaması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülməlidir.
Hadisə yerlərində ictimai asayişi qoruyan şəxslər, mühafizəçilər və digər məsul əməkdaşlar jurnalistlərin qanuni fəaliyyətinə hörmətlə yanaşmalıdırlar. Media nümayəndələrinin hadisə yerinə buraxılması, çəkiliş üçün təhlükəsiz şəraitin yaradılması və zəruri hallarda onların təhlükəsizliyinin təmin edilməsi aidiyyəti qurumların diqqətində olmalıdır.
Digər vacib məsələ isə media həmrəyliyidir. Jurnalistə hücum onun hansı redaksiyada işləməsindən, hansı siyasi və ya ictimai mövqeyə malik olmasından asılı olmayaraq pislənilməlidir. REAL TV, Space TV və APA TV əməkdaşlarına qarşı zorakılıq necə yolverilməzdirsə, başqa media qurumlarının, müstəqil jurnalistlərin və fərdi media nümayəndələrinin peşə fəaliyyətinə qarşı zorakılıq da eyni dərəcədə qəbuledilməzdir.
Jurnalist həmrəyliyi siyasi və redaksiya fərqlərindən üstün dayanmalı olan peşəkar prinsipdir. Çünki bu gün bir redaksiyanın əməkdaşının təhlükəsizliyi pozulursa, sabah eyni təhlükə başqa redaksiyanın əməkdaşını da gözləyə bilər.
Jurnalistin əlində kamera, cəmiyyətin əlində informasiya hüququ var
Jurnalist hadisə yerinə gedəndə özü ilə silah aparmır. Onun əsas vasitəsi kamera, mikrofon, qələm və suallarıdır. O, cəmiyyətin görmədiyini göstərməyə, eşitmədiyini çatdırmağa, bəzən də cavabsız qalan suallara cavab axtarmağa çalışır.
Bu fəaliyyət hər kəsin xoşuna gəlməyə bilər. Jurnalistin sualı narahatlıq yarada, çəkilişi kiminsə maraqlarına toxuna, hazırladığı material müəyyən şəxslərin tənqidinə səbəb ola bilər. Lakin demokratik və hüquqi cəmiyyətdə narazılığın cavabı yumruq, təhqir və hədə-qorxu ola bilməz. Cavab arqument, izah, təkzib və qanuni hüquqi mexanizmlər olmalıdır.
REAL TV, Space TV və APA TV əməkdaşlarına qarşı son hücumlar bir daha göstərdi ki, jurnalistlərin təhlükəsizliyi məsələsi yalnız media ictimaiyyətinin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin problemidir. Bu hadisələrdən nəticə çıxarmaq, hüquqi məsuliyyəti təmin etmək və gələcəkdə oxşar halların qarşısını almaq vacibdir.
Unutmayaq: jurnalisti susdurmaqla hadisə yox olmur, problemi gizlətməklə həqiqət dəyişmir. Əksinə, informasiya boşluğu yaranır, cəmiyyətin etimadı zədələnir, ictimai nəzarət zəifləyir.
Jurnalistə hücum etmək onun şəxsiyyətinə, əməyinə və hüquqlarına hücumdur. Eyni zamanda, cəmiyyətin məlumat almaq hüququna vurulan zərbədir. Bu səbəbdən jurnalistə qarşı zorakılığa heç bir halda haqq qazandırmaq olmaz. Jurnalistin təhlükəsizliyi təmin olunmadan sağlam informasiya mühitindən, azad ictimai müzakirədən və güclü media institutlarından danışmaq mümkün deyil.
Müşahidəçi
19:42 04.11.2026
Oxunuş sayı: 70
