Sosium

Şərqdə ilk demokratik respublika

Bəzən elə anlar olur ki, tarix sadəcə təqvim vərəqlərində qalan xatirə deyil, ürəkləri döyündürən canlı bir nəğməyə çevrilir. Məhz belə anlardan biridir 28 May – Azərbaycan xalqının öz varlığını, ləyaqətini və qətiyyətini dünyaya “buyurun, biz buradayıq!” deyə elan etdiyi o şanlı gün.

1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə, Zaqafqaziya Seyminin buraxılmasından dərhal sonra Azərbaycan Milli Şurası tarixi bir qərar imzaladı. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin sədrliyi ilə keçirilən iclasda Azərbaycanın müstəqil dövlət olduğu bəyan edildi. Altı bənddən ibarət Müstəqillik Bəyannaməsi ilə Şərqdə ilk demokratik respublika – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) quruldu. Bu hadisə təkcə Azərbaycan tarixində deyil, bütün İslam Şərqində yeni bir dövrün başlanğıcı oldu.

1917-ci il Oktyabr inqilabından sonra çar Rusiyasının dağılması ilə Qafqazda ciddi siyasi boşluq yarandı. Erməni daşnakları və gürcü menşevikləri bu boşluqdan istifadə edərək Azərbaycan torpaqlarına iddia qaldırırdılar. 1918-ci il mart-aprel aylarında Bakıda bolşevik-daşnak qüvvələrinin törətdiyi Mart soyqırımı nəticəsində 20 mindən çox azərbaycanlı qətlə yetirildi. Məhz bu qanlı hadisələr Azərbaycan türklərini vahid milli dövlət qurmaq zərurəti qarşısında qoydu. Müstəqillik Bəyannaməsində də qeyd olunurdu ki, Rusiyada mərkəzi hakimiyyətin süqutu ilə hərbi cəbhələrin dağılması nəticəsində Azərbaycan öz daxili və xarici istiqlaliyyətini elan etmək məcburiyyətində qalmışdır.

AXC qısa ömrünə – cəmi 23 aya – nəhəng işlər sığdırdı. Dövlətin quruculuğu sürətlə aparıldı. 1918-ci ilin iyununda Gəncədə Əlahiddə Azərbaycan Korpusu yaradıldı, sonradan bu ordu milli ordunun əsasına çevrildi. Həmin ilin sentyabrında Qafqaz İslam Ordusunun Bakını azad etməsindən sonra paytaxt Gəncədən Bakıya köçürüldü. 1918-ci il noyabrın 9-da üçrəngli (mavi, qırmızı, yaşıl) üzərində ağ aypara və səkkizguşəli ulduzdan ibarət dövlət bayrağı təsdiq edildi. Bu bayraq hazırda Azərbaycan Respublikasının dövlət bayrağıdır və 2013-cü ildən noyabrın 9-u Dövlət Bayrağı Günü kimi qeyd edilir.

AXC-nin ən mühüm qazanclarından biri qadın hüquqları sahəsində oldu. 1919-cu ilin iyununda qəbul edilmiş qərara əsasən, Azərbaycan qadınları seçki hüququ əldə etdilər. Bu, bir çox Qərb ölkəsindən daha əvvəl baş verdi: məsələn, İsveçrədə qadınlar bu hüququ yalnız 1971-ci ildə qazandılar. Təhsil sahəsində də mühüm addım atıldı – 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin təməli qoyuldu ki, bu da Azərbaycanda ilk müasir ali təhsil müəssisəsi oldu.

Rəsmi sənədlərə görə, AXC-nin qanunverici orqanı 120 deputatdan ibarət Parlament, icraedici orqanı isə Nazirlər Şurası idi. 1918-ci ilin dekabrında parlamentdə 11 müxtəlif millətin nümayəndəsi var idi: azərbaycanlılarla yanaşı, ruslar, ermənilər, yəhudilər, polyaklar, almanlar və başqaları. Bu, AXC-nin həqiqətən demokratik və tolerant dövlət olduğunu göstərirdi.

Xarici siyasət sahəsində AXC beynəlxalq tanınma uğrunda fəal mübarizə apardı. 1919-cu ilin yanvarında Əlimərdan bəy Topçubaşovun rəhbərliyi ilə nümayəndə heyəti Paris Sülh Konfransına göndərildi. Konfransda Azərbaycan de-fakto müttəfiq dövlət kimi tanındı. Bundan əlavə, AXC Türkiyə, İran, Almaniya və Gürcüstan tərəfindən faktiki tanınmışdı. 16 ölkədə səfirlik və konsulluqlar fəaliyyət göstərirdi.

İqtisadi sahədə də mühüm addımlar atıldı. 1919-cu ildə Dövlət Bankı yaradıldı və Azərbaycan manatı dövriyyəyə buraxıldı. Neft sənayesi, nəqliyyat və rabitə sistemi dövlət nəzarətinə götürüldü. Mətbuat sahəsində "Azərbaycan" qəzeti rəsmi dövlət orqanı kimi fəaliyyət göstərir, "İstiqlal" jurnalı nəşr olunurdu.

Təəssüf ki, AXC-nin ömrü uzun olmadı. 1920-ci il aprelin 27-də bolşevik Rusiyasının XI Qızıl Ordusu Azərbaycana hücum etdi. Aprelin 28-də AXC süqut etdi və Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası elan edildi. Lakin 23 aylıq müstəqillik dövrü Azərbaycan xalqının yaddaşında qəhrəmanlıq salnaməsi kimi qaldı. 1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan yenidən müstəqilliyini bərpa etdi və 28 May bayram kimi qeyd olunmağa başlandı.

Bu gün 28 May Azərbaycanın dövlətçilik ənənələrinin, demokratik dəyərlərin və milli birlik ruhunun simvoludur. Hər il bu gün rəsmi mərasimlər keçirilir, Prezidentin müstəqillik günü münasibətilə təbriki oxunur, dövlət rəmzləri yad edilir. 28 May Azərbaycan xalqının əsrlər boyu sönməyən azadlıq və müstəqillik arzusunun ən parlaq təcəssümüdür. Və bu arzu bu gün də yaşayır – daha güclü, daha qürurlu, daha tayı-bərabəri olmayan bir formada.

Güləhməd İmanov

Filologiya üzrə elmlər doktoru, Baş Müəllim