Qazaxıstanlı politoloq: Seçici fəallığını məcburiyyətlə deyil, etimad və real siyasi rəqabətlə artırmaq lazımdır
Qazaxıstanda vətəndaşların seçkilərdə və referendumlarda məcburi iştirakını tətbiq etmək nəzərdə tutulmur. Bu barədə Qazaxıstan Mərkəzi Seçki Komissiyasının katibi Şavkat Utemisov jurnalistlərə açıqlamasında bildirib. Onun sözlərinə görə, “Seçkilər haqqında” Konstitusiya Qanununa düzəliş layihəsində vətəndaşların səsvermədə məcburi iştirakını nəzərdə tutan müddəalar yoxdur və MSK belə bir dəyişikliyi planlaşdırmır. Bununla yanaşı, Qazaxıstanda, xüsusilə də gənclər arasında seçki fəallığının azalması probleminin mövcudluğu da etiraf olunur.
Mövzu ilə bağlı Crossmedia.az-a açıqlama verən qazaxıstanlı politoloq, siyasət elmləri üzrə fəlsəfə doktoru Kazbek Maigeldinov bildirib ki, Qazaxıstan Mərkəzi Seçki Komissiyasının məcburi səsvermənin tətbiqindən imtina etməsi prinsipial baxımdan doğru və müsbət yanaşmadır.
Onun sözlərinə görə, məcburi iştirak modeli bəzi ölkələrdə seçici fəallığını texniki olaraq artıra bilər. Lakin burada mühüm bir məsələ var: səsvermə vətəndaşın öz siyasi mövqeyini sərbəst şəkildə ifadə etdiyi bir prosesdir. Əgər iştirak məcburi xarakter alarsa, bu zaman seçki azad seçim aktı olmaqdan çıxıb inzibati bir vəzifə kimi qəbul edilə bilər.
Politoloq hesab edir ki, MSK nümayəndələrinin səsvermədə iştirak üçün birbaşa maddi stimulların riskləri ilə bağlı mövqeyi də başadüşüləndir. Çünki belə mexanizmlər zamanla seçicinin dolayı şəkildə stimullaşdırılması və ya gizli formada təsirləndirilməsi kimi qəbul oluna bilər. Bu isə azad iradə prinsipinə zərər verə bilər.
Eyni zamanda problemin özünü də görməmək olmaz. Seçkilərdə iştirak səviyyəsinin, xüsusilə gənclər arasında azalması yalnız Qazaxıstana aid məsələ deyil. Bu, bir çox ölkələrdə müşahidə olunan qlobal tendensiyadır. Əsas sual budur: gənclər niyə seçki məntəqələrinə getməkdə maraqlı deyillər?
Birinci səbəb siyasi təmsilçilik böhranı ilə bağlıdır. Gənc seçicilərin bir hissəsi namizədlərin və siyasi partiyaların onların gündəmini, ehtiyaclarını və gələcəklə bağlı gözləntilərini kifayət qədər ifadə etmədiyini düşünür. Əgər gənc seçici siyasi prosesdə özünü görmürsə, seçki onun üçün real iştirak mexanizmi kimi mənasını itirir.
İkinci mühüm amil institusional etimad məsələsidir. Postsovet məkanında gənclərin dövlət institutlarına etimadı bir çox hallarda yaşlı nəsillərlə müqayisədə daha zəif olur. Belə şəraitdə “seçkiyə gəlin” çağırışı bəzən real siyasi iştirak imkanı kimi deyil, formal çağırış kimi qəbul edilir.
Üçüncü amil informasiya mühitinin dəyişməsidir. Bu gün gənclər siyasi təsəvvürlərini daha çox TikTok, Telegram, Instagram və digər sosial media platformalarında formalaşdırırlar. Halbuki seçki kampaniyaları hələ də çox zaman ənənəvi vasitələrə - televiziya, küçə reklamları və bilbordlara söykənir. Nəticədə gənclər seçkiləri öz gündəlik media axınında kifayət qədər görmürlər.
Çıxış yollarından biri rəqəmsal alətlərin imkanlarını diqqətlə qiymətləndirməkdir. Məsələn, Estoniya uzun illərdir elektron səsvermə təcrübəsini inkişaf etdirir. Bu model gənclərin seçki prosesinə cəlbi baxımından müəyyən üstünlüklər yarada bilər. Lakin burada rəqəmsal təhlükəsizlik, səsvermənin məxfiliyi və sistemə etimad kimi məsələlər mütləq nəzərə alınmalıdır. Bəzi ekspertlər blokçeyn texnologiyalarını da mümkün istiqamət kimi müzakirə edirlər. Amma hər bir halda bu sahədə tələsik deyil, mərhələli və etibarlı yanaşma vacibdir.
Digər mühüm istiqamət vətəndaş maarifçiliyidir. Skandinaviya ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, məktəblərdə siyasi savadlılıqla bağlı dərslər, simulyativ seçkilər, gənclərin siyasətçilərlə görüşləri uzunmüddətli nəticələr verir. İsveç və Finlandiya kimi ölkələrdə seçici iştirakının nəsildən-nəslə yüksək qalmasının səbəblərindən biri də budur. Bu, sürətli nəticə verməyən, amma davamlı təsir göstərən sosial investisiyadır.
Bununla yanaşı, ən vacib amillərdən biri real siyasi rəqabətdir. Seçici qarşısında həqiqi seçim imkanı görmədikdə, heç bir texniki tədbir gözlənilən nəticəni vermir. Partiya plüralizminin genişlənməsi, siyasi partiyaların qeydiyyatı üçün maneələrin azaldılması, məzmunlu debatların təşviqi seçkilərin mənasını yenidən gücləndirə bilər.
Bu baxımdan əsas məsuliyyət yalnız dövlət institutlarının deyil, həm də siyasi partiyaların üzərinə düşür. Qazaxıstanda yeni siyasi təşəbbüslərin və partiya proseslərinin fonunda seçici ilə real və məzmunlu iş aparmaq daha da əhəmiyyət qazanır.
Hesab edirəm ki, seçici fəallığını artırmaq məcburiyyət yolu ilə deyil, siyasi sistemin və partiyaların cəmiyyətə inandırıcı gündəm təqdim etməsi ilə mümkündür. Xüsusilə gənc seçici seçkiyə niyə getməli olduğunu özü üçün aydın görməlidir. Bunun üçün isə ona yalnız çağırış yox, real seçim, etimad və iştirak hissi təqdim olunmalıdır.
Fatimə Məmmədova
18:10 09.05.2026
Oxunuş sayı: 49
