Vaşinqtonun Qafqaz planı: Azərbaycan mərkəzdə

ABŞ-nin vitse-prezidenti Cey Di Vens əvvəlcə İrəvana, sonra Bakıya səfəri sıradan diplomatik hadisə deyil. Bu səfər Cənubi Qafqazın geosiyasi xəritəsində başlanan yeni mərhələnin rəsmi elanıdır. Əgər hadisələrə soyuqqanlı və strateji baxışla yanaşsaq, görərik ki, söhbət təkcə Ermənistan–Azərbaycan sülh gündəliyindən və ya ikitərəfli münasibətlərin inkişafından getmir. Burada böyük güclərin yeni bölgü mərhələsi başlayır.

Vaşinqton Cənubi Qafqazı artıq “münaqişə zonası” kimi deyil, “strateji qovşaq” kimi görür. Bu dəyişiklik təsadüfi deyil.

ABŞ-ın Cənubi Qafqaz siyasətinə səthi yanaşanda onu sülh təşəbbüsü, tranzit layihəsi və ya ikitərəfli münasibətlərin inkişafı kimi görmək mümkündür. Ancaq dərin analiz göstərir ki, Vaşinqton burada taktiki yox, strukturlaşdırılmış uzunmüddətli strategiya qurur. Bu strategiya üç paralel xətt üzrə formalaşır və onların hər biri ayrıca deyil, bir-birini tamamlayan mexanizm kimi işləyir.

Birinci xətt – Rusiyanın təsir imkanlarının sistemli şəkildə zəiflədilməsi – klassik qarşıdurma modeli ilə aparılmır. ABŞ burada hərbi konfrontasiya və ya açıq geosiyasi təzyiq alətinə üstünlük vermir. Əvəzində iqtisadi, enerji və təhlükəsizlik arxitekturasını dəyişdirərək Moskvanın rıçaqlarını funksional olaraq neytrallaşdırmağa çalışır. Əgər bir regionda enerji təchizatı şaxələnirsə, tranzit marşrutları alternativləşirsə və təhlükəsizlik əməkdaşlığı çoxtərəfli mexanizmlərlə əvəzlənirsə, o zaman əvvəlki dominant gücün təsiri avtomatik olaraq zəifləyir. Bu, “mərkəzdən kənara itələmə” modelidir. ABŞ Rusiyanı Cənubi Qafqazdan birbaşa çıxarmağa çalışmır; onu regionda qərarverici statusdan rəqabətçi statusa endirməyə çalışır.

İkinci xətt – Çin-Avropa xəttində alternativ tranzit və enerji marşrutlarının gücləndirilməsi – daha qlobal xarakter daşıyır. ABŞ üçün Avrasiya məkanı artıq yalnız təhlükəsizlik problemi deyil, logistika və texnologiya yarışının əsas arenasıdır. Çin “Bir Kəmər – Bir Yol” təşəbbüsü ilə Avropaya uzanan xətti strukturlaşdırıb. Rusiya isə öz ərazisi üzərindən keçən tranzit xətti ilə həm gəlir, həm də geosiyasi təsir əldə edib. Orta Dəhlizin gücləndirilməsi bu iki modelə alternativ yaradır. Xəzər üzərindən keçən xətt nə Moskvanın, nə də Pekinin tam nəzarətində deyil. Bu xətt Qərbin iştirakı ilə çoxqütblü nəzarət mexanizmi yaradır. ABŞ üçün əsas məqsəd marşrutu “özünün marşrutu” etmək deyil, onun bir gücün monopoliyasında olmamasını təmin etməkdir.

Üçüncü xətt – regionun Qərb iqtisadi və təhlükəsizlik arxitekturasına inteqrasiyası – əvvəlki iki istiqamətin nəticəsidir. Əgər enerji və tranzit Qərb bazarlarına bağlanırsa, investisiya və texnologiya axını Qərb şirkətləri vasitəsilə formalaşırsa, təhlükəsizlik əməkdaşlığı NATO standartları və ya Qərb texnologiyası üzərində qurulursa, o zaman region struktur olaraq Qərb sisteminə inteqrasiya edir. Bu inteqrasiya formal üzvlük demək deyil. Bu, sistem uyğunlaşması deməkdir.

Bu üç istiqamətin kəsişmə nöqtəsi Azərbaycan olur. Bunun səbəbi sadəcə coğrafiya deyil. Azərbaycan həm enerji təchizatçısıdır, həm Orta Dəhlizin əsas logistika qovşağıdır, həm də regionda hərbi-siyasi balansı qoruyan aktordur. Bakı eyni zamanda Türkiyə ilə strateji müttəfiq, Avropa ilə enerji tərəfdaşı, Çinlə tranzit əməkdaşı və Rusiya ilə praqmatik münasibətlər saxlayan dövlətdir. Bu çoxvektorlu struktur onu regionun “körpü aktoru”na çevirir.

Azərbaycanın rolu artıq yalnız xammal ixracı ilə məhdudlaşmır. O, data və rəqəmsal bağlantı marşrutlarının mərkəzi halqasına çevrilir. Süni intellekt və rəqəmsal infrastrukturun Xartiyada ayrıca qeyd olunması təsadüfi deyil. XXI əsrdə geosiyasi güc təkcə enerji ilə ölçülmür; data mərkəzləri, rəqəmsal şəbəkələr və kibertəhlükəsizlik də strateji resursa çevrilib. ABŞ Azərbaycanın yalnız boru kəmərləri üzərində deyil, rəqəmsal və texnoloji ekosistemi üzərində də mövqelənməsini istəyir.

Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası bu baxımdan formal diplomatik sənəd deyil. O, institusional mexanizmdir. İşçi qruplarının yaradılması, konkret yol xəritələrinin hazırlanması və sektorlar üzrə koordinasiyanın qurulması münasibətlərin simvolik mərhələdən struktur mərhələsinə keçdiyini göstərir. Enerji sahəsində şaxələndirmə, müdafiə sənayesi məhsullarının satışı, kibertəhlükəsizlik əməkdaşlığı, mina təmizləmə texnologiyaları, süni intellekt mərkəzləri və mülki nüvə əməkdaşlığı – bunlar ayrı-ayrı başlıqlar deyil, vahid strateji sistemin elementləridir.

Burada diqqətəlayiq məqam ondan ibarətdir ki, ABŞ bu strategiyanı konfrontasiya dili ilə yox, “sülh, rifah və inteqrasiya” dili ilə təqdim edir. TRIPP layihəsinin “sülh marşrutu” kimi təqdim olunması təsadüfi deyil. İqtisadi inteqrasiya təhlükəsizlik mexanizminə çevrilir. Əgər region ölkələri eyni tranzit və enerji sisteminə bağlıdırsa, hərbi toqquşma iqtisadi itkiyə çevrilir. Bu, qarşıdurmanı maliyyətləşdirən modeldir.

Azərbaycan üçün isə əsas məsələ bu yeni struktur daxilində balansı qorumaqdır. Çünki Qərb arxitekturasına inteqrasiya artdıqca, digər güc mərkəzlərinin reaksiyası da güclənə bilər. Bakı üçün strateji üstünlük ondadır ki, o, bu inteqrasiyanı birqütblü yönləndirmə kimi deyil, çoxtərəfli manevr siyasəti çərçivəsində aparır.

ABŞ-ın yeni strategiyası regional diplomatiya deyil, Avrasiya miqyasında sistem quruculuğudur. Azərbaycan isə bu sistemin periferiyası yox, mərkəzi düyün nöqtəsinə çevrilir. Bu, həm böyük imkan, həm də böyük məsuliyyətdir. Region artıq keçid məkanı deyil; o, qlobal güc balansının aktiv elementinə çevrilir.

 

TRIPP və Orta Dəhliz – bu nə deməkdir?

TRIPP və Orta Dəhliz məsələsi zahirən nəqliyyat-logistika mövzusudur. Amma əslində söhbət təkcə yük daşınmasından getmir. Burada qlobal güc balansının yenidən qurulmasından, tranzitin geosiyasətə çevrilməsindən və Avrasiya məkanında nəzarət mexanizmlərinin dəyişməsindən danışılır.

Orta Dəhliz – Çin–Mərkəzi Asiya–Xəzər–Azərbaycan–Türkiyə–Avropa xətti – texniki baxımdan alternativ marşrutdur. Amma strateji baxımdan o, Rusiya ərazisindən keçən şimal xəttinə paralel yeni geopolitik ox yaradır. Əgər yük axını şaxələnirsə, tranzit monopoliyası da zəifləyir. Moskvanın illərlə istifadə etdiyi əsas rıçaqlardan biri məhz ərazisindən keçən dəmir yolu və enerji şəbəkələri idi. Bu marşrutlar təkcə iqtisadi gəlir mənbəyi deyildi, həm də siyasi təsir aləti idi. Alternativ marşrutun güclənməsi həmin təsir mexanizmini struktur olaraq zəiflədir.

TRIPP layihəsi isə Orta Dəhlizin siyasi çərçivələndirilməsidir. Onun “sülh və rifah marşrutu” kimi təqdim olunması təsadüfi deyil. ABŞ bu layihəni yalnız tranzit xətti kimi deyil, regional sabitliyin iqtisadi əsasına çevirməyə çalışır. Məntiq belədir: əgər region ölkələri eyni logistika və enerji sisteminə inteqrasiya olunursa, münaqişə iqtisadi itkiyə çevrilir. Bu isə qarşıdurmanın qiymətini yüksəldir və sabitliyi iqtisadi maraqla bağlayır.

Lakin bu məsələ təkcə Rusiya ilə bağlı deyil. Çin üçün də yeni reallıq yaranır. “Bir Kəmər – Bir Yol” təşəbbüsü Pekinin qlobal iqtisadi ekspansiya layihəsidir və onun əsas fəlsəfəsi nəqliyyat marşrutları üzərində uzunmüddətli təsir qurmaqdır. ABŞ açıq şəkildə bu təşəbbüsə qarşı çıxmır, amma onun struktur nəzarət mexanizmini dəyişmək istəyir. Əgər Çin malları Avropaya Orta Dəhliz vasitəsilə çatdırılırsa və bu xətt ABŞ-Azərbaycan-Türkiyə əməkdaşlığı üzərində qurulursa, Pekin həmin marşrutda Qərb faktorunu nəzərə almağa məcbur qalacaq. Bu, açıq qarşıdurma deyil, “paylaşılmış nəzarət” modelidir.

Burada əsas dəyişiklik ondan ibarətdir ki, tranzit artıq neytral iqtisadi fəaliyyət sayılmır. O, strateji alətə çevrilib. XXI əsrdə enerji kəmərləri və dəmir yolları hərbi bazalar qədər əhəmiyyətlidir. Kim marşruta nəzarət edirsə, o, ticarət axınını və dolayısı ilə siyasi təsiri formalaşdırır.

Orta Dəhlizin güclənməsi Cənubi Qafqazı qlobal logistika xəritəsində mərkəzi qovşağa çevirir. Azərbaycan burada sadəcə tranzit ərazisi deyil, marşrutun təhlükəsizliyini və davamlılığını təmin edən əsas aktordur. Türkiyə isə Avropaya çıxış qapısıdır. ABŞ isə bu xəttin beynəlxalq legitimliyini və investisiya dayağını formalaşdırmağa çalışır.

Bu proses zahirən sakit görünür. Boru kəmərləri çəkilir, dəmir yolları modernləşdirilir, fondlar yaradılır. Amma əslində Avrasiya məkanında güc xəritəsi dəyişir. Şimal xəttinin alternativi yaranır. Çin üçün marşrut şaxələnir. Rusiya üçün təsir rıçaqları zəifləyir. Qərb isə fiziki olaraq regionda olmadan struktur təsir əldə edir.

Bu, hərbi əməliyyat deyil, infrastruktur üzərindən aparılan geopolitik transformasiyadır. Və məhz buna görə də sakit görünən, amma strateji baxımdan son dərəcə ciddi dəyişiklikdir.

Ermənistan niyə birdən-birə ABŞ üçün önəm qazandı?

Ermənistanın birdən-birə ABŞ üçün “kəşf edilməsi” emosional qərar deyil, geosiyasi hesablamadır. Vaşinqton Cənubi Qafqazda yeni struktur qurarkən iki əsas problemi həll etməlidir: Rusiyanın ənənəvi təsir sistemini zəiflətmək və regionu Qərb arxitekturasına daxil etmək. Ermənistan bu iki məqsədin kəsişdiyi nöqtəyə çevrilib.

Moskva uzun illər Ermənistanı təkcə hərbi müttəfiq kimi deyil, həm də enerji asılılığı üzərindən idarə olunan sistem kimi saxlayıb. Qaz təchizatı, elektrik şəbəkəsi, Metsamor AES və enerji infrastrukturunun əsas elementləri Rusiya kapitalı və texnologiyası ilə bağlı idi. Bu, hərbi bazadan daha güclü təsir mexanizmi idi. Çünki enerji asılılığı siyasi manevr imkanını məhdudlaşdırır.

ABŞ-ın milyardlarla dollarlıq mülki nüvə investisiyası və SMR texnologiyası vədi məhz bu nöqtəyə toxunur. Əgər Ermənistan enerji sektorunda alternativ mənbəyə keçərsə, Moskvanın əsas rıçağı zəifləyir. Bu, açıq konfrontasiya deyil, struktur dəyişiklikdir. ABŞ Rusiyanı Ermənistan ərazisindən çıxarmağa çalışmır; onun təsir mexanizmini funksional olaraq əvəzləyir.

Bu model klassik “rəngli inqilab” və ya hərbi ssenari deyil. Bu, “geopolitik sarsıtma” modelidir. Enerji sistemi dəyişir, təhlükəsizlik əməkdaşlığı şaxələnir, investisiya axını istiqamət dəyişir. Ermənistan tədricən Rusiya orbitindən uzaqlaşır, amma eyni zamanda tam şəkildə Qərb orbitinə də daxil edilmir. O, keçid məkanına – tampon zonaya çevrilir.

Bu tampon zona modeli ABŞ üçün strateji üstünlük yaradır. Ermənistan birbaşa hərbi qarşıdurma meydanı deyil, amma Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı dayaqlarını zəiflədən platformadır. Eyni zamanda İranla sərhədi olan ölkə kimi regionun geosiyasi balansında xüsusi yer tutur. ABŞ burada “minimal risk – maksimal təsir” formulunu tətbiq edir.

Lakin bu modelin riskləri də var. Ermənistan üçün əsas təhlükə yeni asılılıq modelinin yaranmasıdır. Əgər Rusiya asılılığı Qərb maliyyə və texnologiya asılılığı ilə əvəz olunarsa, real strateji müstəqillik əldə edilməmiş olacaq. Enerji sektorunda ABŞ texnologiyasına və kapitalına bağlanmaq uzunmüddətli siyasi öhdəliklər yarada bilər.

Bundan əlavə, Ermənistanın daxili siyasi sistemi xarici geosiyasi dönüşləri həmişə stabil şəkildə qəbul etmir. Rusiya ilə dərin iqtisadi və təhlükəsizlik bağları olan qruplar mövcuddur. ABŞ-ın fəallaşması daxili siyasi parçalanmanı dərinləşdirə bilər. Bu isə Ermənistanı daha həssas və asılı vəziyyətə sala bilər.

Beləliklə, Ermənistanın ABŞ üçün önəm qazanması emosional simpatiya deyil, strateji hesablamadır. O, Rusiyanın ən zəif halqasına çevrilib. ABŞ burada hərbi baza qurmur, amma enerji sistemini dəyişir. Müharibə aparmır, amma təsir mexanizmini yenidən qurur. Ermənistan isə bu prosesdə həm fürsət, həm də risk daşıyan məkana çevrilir. Bu, qısa müddətli diplomatik jest deyil, uzunmüddətli geosiyasi transformasiyanın başlanğıcıdır.

 

Azərbaycan üçün bu nə deməkdir?

Azərbaycan üçün bu proses təkcə diplomatik sənəd imzalamaq deyil, geosiyasi status dəyişikliyidir.

Bakı klassik “balans siyasəti” yürütmür. Klassik balans modeli adətən iki güc arasında məsafə saxlamaq və riskləri minimuma endirmək üzərində qurulur. Azərbaycanın hazırkı modeli isə passiv neytrallıq deyil, aktiv çoxtərəfli manevrdir. Yəni Bakı sadəcə tarazlıq saxlamır, paralel olaraq müxtəlif güc mərkəzləri ilə fərqli sahələrdə dərin əməkdaşlıq qurur və bu əməkdaşlıqları bir-birinə qarşı istifadə etmir, əksinə, bir-birini tamamlayan sistemə çevirir.

ABŞ-la strateji tərəfdaşlıq sənədi imzalanır, amma eyni zamanda Türkiyə ilə hərbi-müttəfiqlik modeli dərinləşir. Avropa ilə enerji təhlükəsizliyi sahəsində əməkdaşlıq genişlənir. Çinlə Orta Dəhliz və logistika əlaqələri davam edir. Rusiya ilə isə praqmatik, real siyasət xətti saxlanılır. Bu struktur birqütblü asılılıq deyil, çoxqütblü əlaqəlilik yaradır.

Azərbaycanın əsas qazancı ondan ibarətdir ki, o, artıq regional proseslərin obyektindən subyektinə çevrilib. Uzun illər Cənubi Qafqaz böyük güclərin təsir sahəsi kimi müzakirə olunurdu. İndi isə Bakı konkret layihələrin təşəbbüskarına çevrilir. TRIPP layihəsində iştirak etməsi, Orta Dəhlizin əsas logistika halqasına çevrilməsi və enerji təhlükəsizliyində oynadığı rol Azərbaycanı geoiqtisadi mərkəzə çevirir.

Enerji məsələsində Azərbaycan artıq sadəcə ixracatçı deyil. O, Avropanın enerji şaxələndirmə strategiyasının bir hissəsidir. Bu, siyasi əhəmiyyət yaradır. Orta Dəhliz vasitəsilə isə Azərbaycan yalnız tranzit ölkə deyil, marşrutun təhlükəsizliyini təmin edən əsas aktordur. Bu da ona geosiyasi çəkidə əlavə dəyər qazandırır.

Bu yeni mərhələdə Azərbaycanın rolu “körpü ölkə” olmaqdan daha artıqdır. O, həm Şərqlə Qərb arasında bağlantı nöqtəsidir, həm də regionda təhlükəsizlik balansının əsas elementidir. ABŞ-ın regiona qayıdışı, Rusiyanın mövqeyinin dəyişməsi və Çinin logistika maraqları kəsişdiyi nöqtədə Azərbaycan dayanır.

Lakin burada əsas məsələ balansın qorunmasıdır. Çoxtərəfli manevr modeli yalnız o halda işləyir ki, heç bir tərəf Bakıdan tam geosiyasi loyalıq tələb etməsin. Əgər böyük güclər arasında qarşıdurma kəskinləşərsə, seçim təzyiqi arta bilər. Bu isə manevr imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.

Hazırkı mərhələdə isə Azərbaycan üçün üstünlük ondan ibarətdir ki, o, regional transformasiyanın passiv iştirakçısı deyil. Oyun qurucularından birinə çevrilmək imkanı əldə edib. Enerji, tranzit, təhlükəsizlik və texnologiya sahələrində paralel xəttlər üzrə əməkdaşlıq modeli Azərbaycanı Cənubi Qafqazın əsas geoiqtisadi mərkəzinə çevirir.

Bu, həm fürsətdir, həm məsuliyyətdir. Çünki geoiqtisadi mərkəz olmaq yalnız iqtisadi qazanc deyil, eyni zamanda regional sabitliyin təminində daha böyük rol deməkdir.

ABŞ-İran amili və regiondakı gərginlik

ABŞ–İran amili Cənubi Qafqazdakı yeni geosiyasi konfiqurasiyanın ən həssas qatıdır. Çünki burada söhbət yalnız ikitərəfli münasibətlərdən getmir – enerji marşrutları, təhlükəsizlik arxitekturası və regional nüfuz dairələri üst-üstə düşür.

İran üçün Cənubi Qafqaz sadəcə qonşu region deyil. Bu, həm təhlükəsizlik buferi, həm də şimal istiqamətində strateji çıxış zolağıdır. Tehran ənənəvi olaraq bölgədə Qərb hərbi-siyasi iştirakının artmasına həssas yanaşıb. ABŞ-ın paralel şəkildə həm Azərbaycan, həm də Ermənistanla təhlükəsizlik əməkdaşlığını genişləndirməsi İran tərəfindən geosiyasi sıxışma kimi qəbul edilir.

Xüsusilə üç faktor Tehranın narahatlığını artırır:

Birincisi, enerji və tranzit marşrutlarının İranı kənarda qoyaraq şaxələnməsi. Əgər Orta Dəhliz və alternativ logistika xətləri güclənirsə, İranın potensial tranzit üstünlüyü azalır.

İkincisi, ABŞ-ın Ermənistanın enerji sektoruna daxil olması və regionda nüvə texnologiyası üzərindən möhkəmlənməsi. Bu, İran üçün həm təhlükəsizlik, həm də nüfuz məsələsidir.

Üçüncüsü, təhlükəsizlik əməkdaşlığının genişlənməsi. ABŞ açıq hərbi baza yerləşdirməsə belə, müdafiə və texnoloji əməkdaşlıq regionda Qərb faktorunun institusional möhkəmlənməsi deməkdir.

Hazırkı mərhələdə açıq ABŞ–İran müharibəsi real görünmür. Çünki hər iki tərəf birbaşa toqquşmanın regional sabitliyi pozacağını və iqtisadi riskləri artıracağını anlayır. Lakin “sərt ritorika – yumşaq rəqabət” modeli davam edir. Yəni hərbi qarşıdurma yox, təsir dairələrinin genişləndirilməsi üzərindən mübarizə aparılır.

Azərbaycan üçün burada ən həssas məqam coğrafiyadır. Dövlətlər dəyişir, administrasiyalar gəlir-gedir, amma qonşuluq qalıcıdır. İranla 700 kilometrlik sərhəd, tarixi-mədəni əlaqələr və iqtisadi əlaqələr reallıqdır. ABŞ-la strateji tərəfdaşlıq genişlənə bilər, amma bu, İranla münasibətlərin kəskinləşməsi hesabına olmamalıdır.

Bakı üçün optimal model balanslı təhlükəsizlik siyasətidir. Yəni ABŞ-la əməkdaşlıq enerji, texnologiya və müdafiə sahəsində inkişaf etdirilir, amma İranın təhlükəsizlik narahatlıqlarını artıracaq addımlardan qaçılır. Azərbaycanın indiyə qədərki siyasəti göstərir ki, o, regionda hər hansı anti-İran platformasının bir hissəsi olmaqdan çəkinir.

Bu mərhələdə əsas məsələ emosional deyil, stratejidir. ABŞ regionda struktur təsir qurmağa çalışır. İran isə əhatələnmə qorxusu yaşayır. Azərbaycan isə bu iki güc arasında körpü yox, sabitlik elementi kimi qalmağa çalışır.

Balansın qorunması həyati əhəmiyyət daşıyır. Çünki Cənubi Qafqazda istənilən böyük güc qarşıdurması ilk növbədə region ölkələrinin təhlükəsizliyinə təsir edər. Azərbaycanın əsas strateji üstünlüyü məhz çoxvektorlu və praqmatik xəttdir. Bu xətt qorunduğu müddətdə Bakı həm Qərblə əməkdaşlığı genişləndirə, həm də regional sabitliyi riskə atmadan manevr imkanlarını saxlaya bilər.

Geosiyasətdə sabit qalmaq üçün bəzən ən böyük güc sərt mövqe deyil, çevik balansdır.

Rusiya nə edə bilər?

Rusiya Cənubi Qafqazda baş verənləri emosional yox, sistemli təhlükə kimi oxuyur. Çünki söhbət təkcə Ermənistanın və ya Azərbaycanın seçimindən getmir – söhbət postsovet məkanında təsir modelinin dəyişməsindən gedir.

Moskva açıq hərbi konfrontasiyaya getməyəcək. Bunun bir neçə səbəbi var: Ukrayna müharibəsi fonunda resursların məhdudluğu, beynəlxalq sanksiyalar və regionda əlavə cəbhə açmağın strateji riskləri. Lakin bu, Rusiyanın passiv qalacağı anlamına gəlmir. Kreml daha çox hibrid və dolayı təsir alətlərindən istifadə etməyə çalışacaq.

Ermənistan istiqamətində Rusiyanın əsas rıçaqları üç sahədə qalır.

Birincisi, daxili siyasət. Seçkilər, siyasi elita daxilində Rusiyaya yaxın qüvvələr və informasiya təsir mexanizmləri Kremlin ənənəvi alətləridir. Ermənistan cəmiyyətində Qərbə inteqrasiya ilə bağlı həm də skeptik və ehtiyatlı təbəqə mövcuddur. Rusiya bu sosial bazanı aktivləşdirə bilər.

İkincisi, enerji və iqtisadi asılılıq qalıqları. ABŞ nüvə sektoruna daxil olsa belə, qaz infrastrukturu və iqtisadi əlaqələr qısa müddətdə tam dəyişmir. Keçid dövrü Rusiyaya təsir imkanları saxlayır.

Üçüncüsü, təhlükəsizlik və hərbi əməkdaşlıq elementləri. KTMT mexanizmi zəifləsə də, tam yox olmayıb. Hərbi infrastrukturun transformasiyası zaman tələb edir və bu dövrdə Moskva prosesləri ləngitmək və ya yönləndirmək imkanına malikdir.

Azərbaycan istiqamətində isə Moskvanın yanaşması daha fərqli və ehtiyatlı olacaq. Çünki Bakı ilə münasibətlər Rusiya üçün yalnız regional məsələ deyil, həm də strateji kommunikasiya xəttidir. Azərbaycan Rusiya üçün enerji, nəqliyyat və siyasi dialoq baxımından əhəmiyyətlidir. Moskva Bakını itirmək riskini daşımaq istəmir.

Rusiya anlayır ki, Azərbaycan artıq çoxvektorlu model qurub və onu açıq təzyiqlə Qərbdən uzaqlaşdırmaq mümkün deyil. Əksinə, sərt addım Bakını daha sürətlə alternativlərə yönəldə bilər. Buna görə Moskva daha çox praqmatik, dialoq əsaslı və iqtisadi əməkdaşlığa söykənən xətti davam etdirməyə çalışacaq.

Lakin reallıq dəyişib. Cənubi Qafqaz artıq Rusiyanın eksklüziv təsir zonası deyil. Regionda paralel güc mərkəzləri fəaliyyət göstərir – ABŞ, Türkiyə, Çin. Rusiya indi dominant deyil, rəqabətçi aktordur. Bu isə strateji psixologiyanın dəyişməsi deməkdir.

Moskvanın qarşısında iki seçim var: ya regionda yeni çoxqütblü reallığı qəbul edib adaptasiya olmaq, ya da təsir itkisinin qarşısını almaq üçün riskli addımlar atmaq. Mövcud vəziyyət göstərir ki, Kreml ikinci variantı tam seçmədən, daha çox birinciyə – adaptasiya və selektiv təsir siyasətinə üstünlük verir.

Cənubi Qafqaz artıq bir gücün nəzarət etdiyi məkan deyil. Bu, açıq rəqabət zonasıdır. Rusiya bu reallıqla barışmalı olur, amma oyundan da çıxmaq niyyətində deyil.

Xartiya nə vəd edir?

Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası klassik hərbi müttəfiqlik müqaviləsi deyil. O, NATO tipli kollektiv müdafiə mexanizmi yaratmır və hüquqi öhdəlik baxımından tərəfləri avtomatik hərbi müdaxiləyə bağlamır. Amma onun əhəmiyyəti məhz burada deyil. Bu sənəd siyasi iradənin institusional çərçivəyə salınmasıdır.

Xartiya “niyyət bəyanatı”ndan bir addım irəlidədir. O, konkret sahələr üzrə əməkdaşlıq mexanizmlərinin yaradılmasını nəzərdə tutur. Enerji şaxələndirməsi, müdafiə sənayesi məhsullarının satışı, kibertəhlükəsizlik platformaları, süni intellekt və rəqəmsal infrastruktur mərkəzləri, mina təmizləmə texnologiyalarının transferi – bunlar ümumi ifadələr deyil, sektorlar üzrə strukturlaşma deməkdir.

Enerji sahəsində sənəd Azərbaycanın Avropa və daha geniş Qərb bazarları üçün etibarlı təchizatçı rolunu möhkəmləndirir. Müdafiə məhsullarının satışı isə təhlükəsizlik əməkdaşlığını daha praktik müstəviyə keçirir. Kibertəhlükəsizlik və süni intellekt bölməsi isə gələcəyin strateji sahələrinə giriş deməkdir. XXI əsrdə təhlükəsizlik yalnız sərhədlərin qorunması deyil; data, infrastruktur və texnoloji müstəqillik də təhlükəsizlik anlayışının bir hissəsidir.

Mina təmizləmə texnologiyaları xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu, humanitar məsələ olmaqla yanaşı, post-münaqişə reabilitasiyasının sürətlənməsi və iqtisadi inteqrasiyanın genişlənməsi deməkdir. Yəni təhlükəsizlik və iqtisadiyyat burada bir-birini tamamlayır.

Lakin əsas məsələ sənədin mətnindən çox onun icra mexanizmidir. Xartiya çərçivəsində yaradılacaq işçi qrupları real layihələr, maliyyələşmə mexanizmləri və konkret yol xəritələri ilə müşayiət olunarsa, bu, münasibətlərin həqiqətən strateji mərhələyə keçdiyini göstərəcək. Əgər əməkdaşlıq süni intellekt mərkəzlərinin qurulması, enerji interkonnektorlarının genişləndirilməsi, müdafiə sahəsində real müqavilələrlə davam edərsə, sənəd funksional xarakter alacaq.

Əks halda, o, yüksək səviyyəli siyasi jest kimi qalacaq və təsiri simvolik olacaq. Beynəlxalq münasibətlərdə sənədlərin taleyini məhz implementasiya müəyyənləşdirir.

Xartiya əslində iki şeyi vəd edir: birincisi, münasibətlərin strukturlaşdırılması; ikincisi isə qarşılıqlı etimadın dərinləşdirilməsi. Amma bunun strateji reallığa çevrilməsi yalnız siyasi iradənin davamlılığı və layihələrin konkret nəticələrə transformasiyası ilə mümkün olacaq.

Yəni sual sənədin nə vəd etməsində deyil, tərəflərin bu vədləri nə qədər sistemli və ardıcıl şəkildə həyata keçirəcəyindədir.

 

Böyük mənzərə

Cənubi Qafqaz postsovet məkanı olmaqdan çıxır. O, qlobal tranzit xəritəsinin, enerji təhlükəsizliyi sisteminin və texnoloji rəqabətin bir hissəsinə çevrilir. Azərbaycan geoiqtisadi mərkəzə çevrilir. Ermənistan iqtisadi inteqrasiya modeli ilə prosesə cəlb olunur. Rusiya dominantlıq mərhələsindən rəqabət mərhələsinə keçir. ABŞ isə regionda strukturlaşmış mövcudluq qurur.

Bu, sadəcə diplomatik səfər deyil. Bu, geosiyasi mərhələ dəyişməsidir. Əsas sual budur: Azərbaycan bu yeni mərhələdə balansı qoruyaraq regional liderliyini gücləndirə biləcəkmi?

Əgər Bakı çoxtərəfli siyasətini qoruyub, heç bir güc mərkəzinə tam bağlanmadan strateji tərəfdaşlıqları paralel şəkildə inkişaf etdirə bilsə, Cənubi Qafqazın əsas qərarverici aktoruna çevrilə bilər. Əks halda, region yenidən böyük güclərin rəqabət meydanına çevrilər. Hazırda isə görünən budur: oyun başlayıb və bu dəfə Azərbaycan artıq masanın kənarında yox, mərkəzində oturur.