ABŞ Rusiya və Ukraynada hakimiyyət çevriliş edəcək? - Türkiyəli politoloqla müsahibə

İranda baş verən hadisələr bir daha göstərir ki, dünya düzəni yenidən qurulur. İran dağılmağa doğru gedir. Həm ölkə daxilindəki proseslər, həm də xarici qüvvələrin proseslərdəki rolu göstərir ki, rəsmi Tehran çətin dövrdən keçir. Əslində bu proseslər təkcə cənub qonşumuz yox, dünya ölkələrinin əksəriyyəti üçün xarakterikdir. Yaxın illərdə planetdə daha ciddi hadisələr baş verə, dünyanın xəritəsi yenidən cızıla bilər.

Türkiyəli politoloq, dosent Levent Ersin Orallı baş verənlər barədə Crossmedia.az-ın suallarını cavablandırıb:

- Levent bəy, gərginləşən münasibətlər fonunda yaxın günlərdə ABŞ-nin İrana hücum edəcəyi deyilir. Bu iddianı nə qədər inandırıcı hesab edirsiniz?

- ABŞ və İran arasındakı münasibətlər 1979 İslam İnqilabından sonra kəskin düşmənçiliyə çevrildi; iki ölkə arasında birbaşa diplomatik əlaqə yoxdur və qarşılıqlı etimadsızlıq dərin kök salıb. 2020-ci illərin əvvəlində nüvə danışıqları və sanksiyalar gündəmdə idi, lakin bu proseslər nizamsız şəkildə irəlilədi və davamlı bir həll təmin olunmadı. 2025-ci ildə İran zənginləşdirilmiş uran ehtiyatını artırdı və nüvə riski algısı yüksəldi; bu isə ABŞ-nin “maksimum təzyiq” siyasətini yenidən canlandırmasına səbəb oldu. Hazırda ABŞ Prezidenti Donald Tramp administrasiyası, İranda davam edən etirazlara və rejimin davranışına sərt reaksiya verdiyini bildirir. Ağ Ev diplomatiya üçün müəyyən imkan buraxsa da, “hərbi variantların” masada olduğunu açıq şəkildə dilə gətirdi. Bununla belə, mövcud xəbər mənbələrinə görə Tramp administrasiyası bəzi rəsmilərin mümkün hücum planlarının texniki tərəflərini “gözden keçirdiyini” bildirən ilkin müzakirələr aparmasına baxmayaraq, hazırda real aktiv hücum planının mövcudluğu təsdiqlənməyib. Bu məhdudlaşdırıcı reallıq beynəlxalq hüquq çərçivəsinə uyğundur: bir dövlətin başqa bir suveren dövlətə hücum etməsi, yalnız legitim müdafiə halı istisna olmaqla, BMT Nizamnaməsinə görə qanunsuzdur və ciddi hüquqi/geopolitik nəticələr doğurur. Belə bir addım təkcə ABŞ-ın regional mövqeyini zəiflətməz, həm də qlobal güc balansını poza bilər.

- Bəs İran daxilində baş verənlər barədə nə deyə bilərsiniz? Prosesin mümkün nəticəsi nə ola bilər?

- 2026-cı ilin yanvar ayı etibarilə İranda ən çox yayılan hadisə iqtisadi böhrandan və geniş narazılıqdan qaynaqlanan kütləvi etirazlardır. Bu etirazlar 2025-ci ilin dekabrında başladı və İranın bir çox şəhərində təsirli oldu, rəsmilər minlərlə insanın öldüyünü və on minlərlə insanın həbs edildiyini bildirdi. Reallıqda isə bu rəqəmin daha böyük olduğu bildirilir. Bu qəzəb, iqtisadi çökmə və real gəlir itkisi ilə yanaşı, rejimin uzun müddətdir tətbiq etdiyi repressiv siyasətlərə qarşı yığılan ictimai reaksiyadan qaynaqlanır. Analitiklər bu etiraz dalğasının yalnız iqtisadi tələblərlə məhdudlaşmaya biləcəyini, həm də daha geniş siyasi islahat tələblərinə çevrilə biləcəyini vurğulayırlar.

Hazırda İran rejimi sərt təhlükəsizlik qüvvələri ilə cavab verir; internetin kəsilməsi və informasiya məhdudiyyətləri etirazların miqyasını kölgələyərək anlaşılmasını çətinləşdirir. Etirazların koordinasiyası və mərkəzi liderliyi olmasa da, ictimai rəyə dərin təsir göstərir. Bu daxili proses rejim üçün bir dönüş nöqtəsini təmsil edə bilər. Lakin xarici müdaxilə olmadan, İran daxili dinamikaları ilə öz siyasi təkamülünü davam etdirəcəkdir. Belə ictimai hərəkatlara xarici müdaxilənin əlavə olunması etiraz gücünü zəiflədə və ölkəni daha da qeyri-sabitləşdirə bilər.

- ABŞ gələcəkdə İranda və ya başqa ölkədə Venesuela ssenarisini təkrarlaya bilərmi?

- Beynəlxalq hüquq perspektivindən baxıldığında, başqa bir suveren dövlətə qarşı birbaşa hərbi müdaxilə yalnız açıq bir legitim müdafiə vəziyyəti və ya BMT Təhlükəsizlik Şurasının qərarı ilə davamlı hüquqi əsas tapa bilər. İranın faktiki olaraq hücuma başlamadığı bir ssenaridə, ABŞ-nin müdaxiləsi bu standartlara cavab verməz və ciddi hüquqi problemlər yaradar. Regional dinamikalar baxımından, İranın coğrafi mövqeyi, neft-enerji təchizat yolları və şiə milis qrupları ilə əlaqələri onu İraq, Suriya, Livan və Yəməndə təsirli bir aktora çevirir. ABŞ-nin birbaşa hərbi müdaxiləsi bu mürəkkəb şəbəkələri hərəkətə gətirə və regional qeyri-sabitliyi artıra bilər. Bundan əlavə, İranın müttəfiqi kimi görünən bəzi milis qruplarının sərt cavab vermə ehtimalı yüksəkdir; bu isə münaqişənin sərhədləri aşmasına səbəb ola bilər. Eyni zamanda, ABŞ-nin hərbi müdaxiləsi İran daxilindəki islahat tələblərinin legitimliyini kölgələyəcək və rejim təbliğatı üçün istifadə edilə biləcək materiallar təmin edəcəkdir. Bəzi müzakirələrdə ABŞ-nin Venesuelaya müdaxiləsi bir nümunə kimi göstərilsə də, beynəlxalq müdaxilələr adətən mürəkkəb yerli proseslərlə vəhdətdə qiymətləndirilir. Venesueladakı müdaxilələr iqtisadi böhran və siyasi qütbləşmənin bir əksi kimi görülə bilər. Buna baxmayaraq, beynəlxalq ictimaiyyətin reaksiyaları və hüquqi məhdudiyyətlər müdaxilənin ciddi şəkildə sorğulanmasına səbəb oldu . ABŞ-nin digər ölkələrdə “rejim dəyişikliyi” strategiyası nəzəri olaraq müzakirə olunsa da, İran kimi güclü hərbi aktor və nüfuz sahəsinə malik bir dövlət üçün oxşar modelin problemsiz şəkildə tətbiqi praktik olaraq mümkün görünmür. Belə bir müdaxilə qlobal ictimaiyyət tərəfindən geniş şəkildə qınanacaq və legitimlik böhranına yol açacaqdır.

- Bəzi fikirlərə görə, ABŞ Rusiya və Ukraynada da asanlıqla hakimiyyət çevrilişi edə bilər...

- ABŞ-nin hazırkı prezident Donald Tramp dövründə və ya başqa bir administrasiya altında – Rusiya və Ukraynada “asanlıqla çevriliş edə biləcəyi” yönündəki iddialar, akademik baxımdan ciddi şəkildə şişirdilmişdir. Soyuq Müharibə ədəbiyyatında ABŞ-nin gizli əməliyyatları və rejim dəyişikliyi cəhdləri olduğu doğrudur. Lakin bu nümunələrin böyük əksəriyyəti institusional gücü zəif, dövlət-cəmiyyət bağları kövrək və regional himayədarı olmayan ölkələrdə baş vermişdir. Bu gün nə Rusiya, nə də Ukrayna bu tərifə uyğun gəlir. Rusiya güclü təhlükəsizlik aparatına, mərkəzləşdirilmiş dövlət quruluşuna və nüvə çəkindiriciliyinə sahib böyük bir gücdür. Belə bir ölkədə xarici aktorların birbaşa çevriliş təşkil etməsi demək olar ki, mümkünsüzdür. Ukrayna isə müharibə şəraitinə baxmayaraq, güclü milli səfərbərlik ritorikası, Qərblə institusional bağlar və yüksək ictimai mobilizasiya nümayiş etdirir. Bu vəziyyət xarici müdaxiləyə açıq “klassik çevriliş mühiti” yaratmır. Dolayısı ilə ABŞ-ın hər iki ölkədə də birbaşa çevriliş etmə qabiliyyəti nəzəri olaraq müzakirə olunsa belə, praktikada son dərəcə zəifdir.

- Bəs Vaşinqton niyə bütün cəhdlərinə rəğmən, hələ də müharibəni bitirə bilmir?

- ABŞ-nin müharibəni hələ də bitirə bilməməsinin əsas səbəbi çox zaman yanlış anlaşılır. Bu vəziyyət yalnız diplomatik yetərsizlikdən deyil; müharibənin çoxqatlı maraq toqquşmasına çevrilməsindən qaynaqlanır. ABŞ baxımından Ukrayna müharibəsi yalnız Kiyevin təhlükəsizliyi ilə deyil, NATO-nun inandırıcılığı, Avropa təhlükəsizlik arxitekturası və Rusiyanın gələcək davranışlarının məhdudlaşdırılması ilə bağlıdır. Bu da “sürətli sülh” ehtimalını struktur baxımından zəiflədir. Bu çərçivədə müharibənin yaxın gələcəkdə tamamilə sona çatmasından çox, aşağı intensivlikli, lakin uzunmüddətli bir qarşıdurmaya çevrilməsi daha mümkün görünür. Cəbhə xətlərinin böyük ölçüdə sabitləşdiyi, lakin zaman-zaman intensivləşən döyüşlərin davam etdiyi bir ssenari beynəlxalq münasibətlər ədəbiyyatında “donmuş, amma bitməmiş müharibə” kimi tanımlanır. Müharibənin hələ də başa çatmasının bir neçə səbəbi var.

- Əsas səbəbləri necə sadalamaq olar?

- Birincisi, tərəflərin minimum hədəfləri üst-üstə düşmür: Rusiya ərazi qazanımlarını təmin etmək istəyir, Ukrayna isə suverenlikdən güzəştə getmək istəmir. İkincisi, ABŞ və Avropa ilə Rusiya arasındakı mübarizə Ukrayna sahəsində davam edir. Üçüncüsü, tərəflər mümkün bir atəşkəsin pozulacağından əmindirlər. Dördüncüsü, həm Moskvada, həm də Kiyevdə geri addım ciddi legitimlik itkisi yarada bilər. Beşincisi, tərəflər üçün xərclər ağırdır, amma dözülməz səviyyədə deyil. Odur ki, ABŞ-nin çevriliş yolu ilə sürətli həll istehsal etməsi real deyil. müharibənin taleyi ani addımlardan çox, uzunmüddətli güc balansı və tükəndirmə prosesləri ilə müəyyən olunacaqdır.