Mirzə İbrahimovun Azərbaycan dili uğrunda mübarizədə keçən ömrü

SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin 1945-ci il 23 yanvar tarixli qərarı ilə SSRİ Elmlər Akademiyasının filialı Azərbaycan Elmlər Akademiyasına çevrildiyi zaman 15 təsisçi akademiklər seçilmişdi. Onların hər biri Azərbaycan elminin inkişafında müstəsna xidmətləri olmuş şəxsiyyətlər idi. Aralarında 34 yaşı hələ tamam olmamış gənc Mirzə İbrahimov da var idi. O, 1935-1937-ci illərdə SSRİ Elmlər Akademiyasının Leninqraddakı Şərqşünaslıq İnstitutunun aspiranturasında təhsil alır və görkəmli Azərbaycan yazıçısı Cəlil Məmmədquluzadənin həyatı və fəaliyyətindən bəhs edən namizədlik dissertasiyasını müdafiə edir. 1942-ci ildə isə 31 yaşında Azərbaycan Xalq Maarif Komissarı vəzifəsinə təyin olunur və 1942–1946-cı illər ərzində Azərbaycanın Maarif Naziri vəzifəsində fəaliyyət göstərir.

Mirzə İbrahimov Azərbaycan Elmlər Akademiyasının təsisçi akademiklərindən biri olaraq seçilən zaman gənc olmasına baxmayaraq artıq formalaşmış elmi, ədəbi və siyasi kimliyi formalaşmış bir ictimai xadim idi.

1 avqust 1941-ci ildə Zaqafqaziya Hərbi Dairəsi Komandanının 26 iyul 1941-ci il tarixli əmri əsasında, SSRİ-nin İranla sərhədini əhatə etmək məqsədilə 28-ci Mexanikləşdirilmiş Korpusa əsaslanan Zaqafqaziya Hərbi Dairəsinin bir hissəsi olaraq 47-ci Ordu yaradılmışdır. Cənubi Azərbaycanda ideolojı işi yaymaq məqsədilə 1941-ci il sentyabrın 21-də İran dövlətinin Azərbaycan ərazisində Azərbaycan SSR-dən səfərbər edilmiş partiya, sovet, hüquqmühafizə, təsərrüfat və mədəniyyət işçilərindən ibarət qrup Azərbaycan Kommunist Partiyası MK-nın üçüncü katibi, Təbrizdəki 47-ci ordunun Hərbi Şurasının üzvü Əziz Əliyevin rəhbərliyi ilə fəaliyyətə başladı.

Bu qrupa Süleyman Rəhimov, Mirzə İbrahimov, Mustafa Quliyev və b. daxil idi. Mətbuat, redaksiya qrupu 1941-ci il oktyabrın 11-dən ərəb əlifbası ilə Azərbaycan dilində, Təbriz şəhərində  "Vətən yolunda" qəzetinin nəşrinə başladılar. Eyni zamanda, Urmiyada Azərbaycan dilində "Qızıl əsgər" (redaktoru Zülfəli İbrahimov) və Rəştdə fars dilində "Qızıl əsgər" (redaktoru Xasay Vəzirov) ordu qəzetləri buraxılırdı. 

1945-ci ilin noyabrında Mirzə İbrahimovun "Azərbaycan dili" məqaləsi çap olunur. Bu ona görə önəmlidir ki, məqalə Təbrizdə yazılır. Bu zaman Təbrizdə cərəyan edən hadisələr kontekstində Azərbaycan dili probleminin qaldırılması çox önəmli idi. Belə ki, M.İbrahimov Cənubi Azərbaycanda azadlıq hərəkatının və milli mücadilənin başında duranlardan biri idi. Hətta onun burada "Əjdəroğlu" adı ilə əfsanəvi şəxsiyyət olaraq tanınması ilə bağlı xatirələr də vardır. Yazıçı Qılman İlkin M.İbrahimovun Təbrizdəki fəaliyyətindən bəhs edərkən burada daşnakların faşistlərlə birləşərək Cənubi Azərbaycanı Ermənistanın tərkibinə qatmaq istəklərinin üzərindən xətt çəkməsini xatırlayır: "Onlar (daşnaklar-B.Ə.) Cənubi Azərbaycana daxil olmuş ordunun tərkibindəki azərbaycanlı döyüşçülərə qarşı gizli təbliğat aparırlar. Hətta əhali içərisində şayiə yayırlar ki, Cənubi Azərbaycan tezliklə Ermənistana qatılacaqdır. Bununla əlaqədar Mirzə (İbrahimov-B.Ə.) məni çağıraraq bu mövzuda qəzetdə ("Vətən yolu" qəzeti nəzərdə tutulur) çıxış etməyi tapşırdı. Mən yayılan xəbərləri daha dərindən araşdırıb öyrəndikdən sonra qəzetin növbəti sayında "Daşnaklar faşist agentləridir" adlı məqalə ilə çıxış etdim".

1950-ci illərdə Mirzə İbrahimov Azərbaycanın geniş dairələrində tanınır və sevilirdi. Yazıçı Nahid Hacızadə öz xatirələrində yazır: "O zaman Mirzə İbrahimov sözün əsl mənasında xalqın sevimlisinə, ümid yerinə çevrilmişdi. Böyük ədib Azərbaycan SSR Ali Sovetinin sədri kimi çox böyük işlər apardığına görə ümumxalq sevgisi qazanmışdı. Həmin illər yaddaşlarda özünəqayıdış və milli oyanış illəri kimi qaldı.

N.Hacızadənin yazdığına görə, Nazim Hikmət universitetdəki tələbələrlə görüşünə də Mirzə İbrahimovla gəlir. Məhz bu görüşün Azərbaycan ədəbi mühitinə təsiri ilə bağlı çoxlu fikirlər vardır. Universitetdə divarlara vurulmuş lövhələrin heç birində rus dilində yazılmış elanlara rast gəlmək mümkün deyildi. Bununla onlar Nazim Hikmət və Mirzə İbrahimova "Biz sizin yolunuzu tutmuşuq", - mesajını verirdilər. Görüş ərəfəsində bir tələbənin Nazim Hikmətə "Əgər bir azərbaycanlı özgə dildə oxuyub, özgə dildə düşünüb, özgə dildə yazarsa, onu azərbaycanlı adlandırmaq olarmı?", - sualına Nazim Hikmət "Əgər bir adam Çin dilində təhsil alırsa, fikri, düşüncəsi çinli kimi qurulubsa, onu Çin mütəxəssisi hesab etmək olar. Öz ölkəsinə, xalqına onun o qədər də dəxli yoxdur", - cavabını verir. Lakin Mirzə İbrahimovun cavabı çox kəskin olur: "Gözlənilməz halda Mirzə İbrahimov ayağa qalxıb: "Belələri əclafdır!", - deyə qışqırdı.          

1959-cu ilin fevralında Moskva nümayəndələrinin iştirakı ilə Azərbaycan KP MK-da keçirilən plenum, əslində Mirzə İbrahimova qurulmuş məhkəmədən başqa bir şey deyildi. Buna baxmayaraq, M.İbrahimov əvvəlki mövqeyindən bir addım da olsun geri çəkilmir. Plenumdakı çıxışında Ali Sovetə işə gələndə hər həftə onlarca adamın şikayətini aldığı və yerli dilə göstərilən etinasızlığın dil uğrunda mübarizəyə başlamağın zəruriliyini bir daha təsdiq edərək "Biz belə işlərə qarışmalı, ona qarşı çıxış eləməli idik", - deyir. M.İbrahimov fikrini yenə də müqayisə ilə əsaslandırır: "Əgər mən Hindistanı görməsəydim, İranda, Finlandiyada və başa ölkələrdə olmasaydım, görməzdim ki, orada nələr baş verir, kiçik xalqlar necə əzilir, onların dilləri necə sıxışdırılır". Yarım saatlıq çıxışında natiq dil uğrunda mübarizəsində doğru yolda olduğunu bir daha təsdiqləyir. Onun bu nitqini Xeyrulla Əliyev Xosrov Ruzbehin (iranda edam edilmiş Azərbaycanlı inqilabçı) müdafiə nitqi ilə müqayisə edərək yazır: "O vaxtlar heç yerdə işləməyən, öz taleyi ilə yenə də üz-üzə tək qalmış Mirzə İbrahimovun pleniumda çıxışı lap Xosrov Ruzbehin "müdafiə nitqi" kimi bağlı salonları yararaq bütün ölkədə əks-səda doğurmuşdu".

Mirzə İbrahimovun Azərbaycan dili uğrunda mübarizəsi uğurla nəticələndi; Azərbaycan dili Konstitusiyada dövlət dili statusu aldı. Baxmayaraq ki, bu işdə müəyyən ləngimələr, qarşısına çəkilən sədlər də oldu. Bütövlükdə, Azərbaycan dili uğrunda mübarizə xalqın milli mücadilə əzmini bərpa etdi. Bunun qarşılığında isə Mirzə İbrahimovun şəxsi həyatında ağır günlər başladı. Azərbaycan Ali Sovetinin sədri vəzifəsindən çıxarıldı, "millətçi" damğası vuruldu, bir müddət işsiz qaldı və gələcək fəaliyyətində əngəllərlə qarşılaşdı. Onun Azərbaycan dili ilə bağlı yazdığı nəzəri məqalələri, Ali Sovetdə işlədiyi vaxt qaldırdığı dil məsələsi - Azərbaycan dilini dövlət dili elan etməsi həyatının ən mənalı anları, fəaliyyətinin vacib mərhələsi və göstərdiyi vətəndaşlıq zirvəsi idi. Buna görə ona nə qədər ittihamlar edilsə də, işdən çıxarılsa da, vəzifələt tapşırılmasada, onu sındırmaq, əzmək istəyənlər olsa da, yazıçı heç zaman sınmadı. Yazıçı bütün varlığıyla xalqına, onun tarixinə, dilinə bağlıydı və hər zaman da xalqı onu ən çətin vəziyyətdən belə çıxarırdı. Yazıçı özü isə həyatının bu günlərini "Böyük dayaq" romanında belə ifadə edirdi: "Alçaq əllər, məni uçuruma itələyəndə dadıma sən çatmısan, amansız qorxu başımın üstünü alaraq məni ağır fikirlərə saldığı zaman, xoş günün dönük dostları, zəif və qorxaq yoldaşlar məndən üz döndərdiyi zaman yeganə dayanacağım sən olmusan".

Mirzə İbrahimov   1911-ci ilin oktyabr ayında cənubi Azərbaycanın Sərəb şəhərində anadan olub. O, Azərbaycanın tanınmış yazıçısıdır, dramaturqdır və  ictimai xadim olaraq ömrü boyu xalqına xidmət etmişdi. O, 1945-ci ildən Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının akademiki olub, 1981-ci ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı alıb, 1961-ci ildən Azərbaycan SSR xalq yazıçısı olub, 1951-ci ildə "Stalin" mükafatı  laureatı olub, 1965-ci ildə Mirzə Fətəli Axundov adına Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı olub, 1979-cu ildə Beynəlxalq Nehru mükafatı laureatı olub. 1954-1958-ci illərdə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri olub, 1942-1947-ci illərdə Azərbaycan SSR maarif komissarı və maarif naziri olub, 1948-1954-cü illərdə Azərbaycan Yazışılar İttifaqının İdarə Heyətinin sədri olub,  1937–1991-ci illərdə SSRİ Ali Sovetinin fasilələrlə deputatı olub, uzun müddət Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı olub və ən başlıvası həyatını ugrunda həsr etdiyi xalqının milli azadlıgını, müstəqilliyini görmək ona nəsib olub. Öz həyatının əsas ideyasını Mirzə İbrahimov əsərlərində belə müəyyənləşdirmişdi: "Ey mənim xalqım, ey mənim ümidim və pənahım. Ürəyimin istiliyi səndəndir. Fikrim işığını səndən alır. Həyatımın hər yolunun sürüşkən döngələrində qolumdan tutan, məni yıxılmağa qoymayan sən olmusan. Gözəl binalar üçün mənə daş yonduran sənin eşqindir. Yolların kənarında ağac əkdirən, səhralara su gətirdən, yerin altını eşib sərvət tapdıran, çöllərdə məhsul yetirmək həvəsini alovlandıran, qolumdan tutub "Yaz!" deyən sənsən". 

Ömrünün axırınadək Azərbaycan Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Şöbəsinin müdiri olmuş və xalqının müstəqil dövlət quruculugunu gördükdən sonra, 1993-cü ildə dünyasını dəyişdirmişdi. Bu illərdə də Xalqına, mədəniyyətinə və ana dilinin inkişafına xidmət etmişdir. 

BDU-nun sənəd menecmenti kafedrasının müdiri Nadir İsmayılov

Cross Media Təhlil Mərkəzinin analitiki, fəlsəfə doktoru Pərviz Kazimi