İranda nə baş verir? “Nə şahçıyam, nə şeyxçi...”

Son günlər İran coğrafiyasında bir sıra hadisələr baş verir ki, mahiyyətinə diqqət yetirəriksə, İran tarixində analoqu olmayan hadisələrdir. Tehran, İsfahan, Şiraz, Kirmanşəhr, Həmədan və bir sıra cənub iqtisadi mərkəzlərdə etiraz hərəkatları baş qaldırıb və tədricən itaətsizliyə çevrilib. İqtisadi səbəblərlə başlayan qiyam siyasi şüarlarla davam edir və 46 ildə ilk dəfədir ki, pəhləviçilik şüarları geniş ictimaiyyət qarşısında elan olunmağa başlayıb.

Bu hadisələri qiyam olaraq adlandırsaq İran coğrafiyasında oxşarına rast gəlmədiyimiz bir neçə xüsusiyyət diqqətimizi cəlb edir.

1.     İranda baş verən bütün siyasi hadisələrdə Azərbaycan ya öndə iştirak edir, ya da prosesi dəstəkləyir.

2.   İqtisadi böhran əsas amil deyil, çünki İran İslam Respublikası yaranandan (46 ildir) sanksiyalarla yaşamağa adət edib, uyğunlaşıb və bir sıra iqtisadi proseslər İrandan asılı olmayaraq baş verir.

3.  İran coğrafiyasında heç vaxt populyar olmayan və siyasi kimliyi olmayan birisinin İranda rifah yaratması ümidləri inandırıcı deyil.

İran İslam Respublikası və ya tarixi Qacar dövləti ərazilərində dövlət qurucu xalqların türklər olduğu sirr deyil. Pəhləvilərin hakimiyyətə gəlməsi üsulu, Pəhləvilərin süqutu və islam respublikasının yaradılması prosesində də bu və ya digər dərəcədə Azərbaycan türkləri iştirak etmişdilər. Hal-hazırda baş verən proseslərə Azərbaycan əyalətlərinin qarışmaması məntiqi olaraq iki sual ortaya gətirir. Məgər Azərbaycan ərazilərində xalq etirazlarını idarə edəcək vahid mərkəz və etiraz hərəkətləri ilə əlaqədar konsolidasiya olunmuş vahid mövqe hazırlanıb? Əgər belədirsə onu kim hazırlayıb və onların xalq kütləsi içərisində təsiri nə qədərdir?

İkinci sual olaraq belə bir mənzərə ortaya gəlir ki, yəni, İran İslam Cümhuriyyəti o qədər acizdir ki, lokal çaxnaşmaların qarşısını ala bilmir? Bəs onun yüz min nəfərlik “baş kəsən” bəsic dəstələri hardadır? Yani “qan içən” bir rejim bir anda humanist olmayıb ki, həmin molla rejimidir.

12 günlük müharibədən sonra bir çox mövqelər dəyişdi. Məlum oldu ki, ölkənin ən etibarlı adamları ABŞ və İsrail üçün casusluq etməkdən qürur duyurlar və pəhləvilərin də ölkədə gizli təəssübkeşləri hələ də var. Nə üçün var? Sualının da cavabı odur ki, pəhləvilərin pulu var və çoxlu pulu var. Bu da onları İranın indiki məhrum halında daha da imkanlı edir.

İranın cənub-fars  reqionlarında təşkil edilən etirazların arxasında bir neçə ay öncə parlamentdə Azərbaycan dilində tədrisin təşkili əleyhinə səs verən deputatlarda dayanır. Seçkilərdə “bu millətçi türkün necə oldu ki, prezidentliyinə yol verdik” peşmançılığındadırlar. Əlbəttə ki, bəzi regionlarda “cavid şah” şüarını verənlər də Pezeşkian əlehdarlarıdır və pəhləviləri türklərə alternativ olaraq irəli sürürlər.

İran üçün “klinik ölüm” diaqnozu qoyanlar bilir ki, orqanizmdə əgər ürək sağlamdırsa, deməli ölüm baş verməyib. İranın ürəyi Azərbaycandır və nə qədər ki, Azərbaycan bu proseslərə qarışmayıb İran İslam Respublikasının kliniki ölümü olmayacaq. Bəs nə olacaq? İran İslam Respublikası bu gün də kütləvi ixtişaşları bir saata dağıda bilər və bəsicilərin silahı və tankı ilə qan içində boğar. Bir gündən sonra da mollalar bunu “cəhad” olaraq adlandırar və ölənlərin də “qanını halal” elan edər, bunula da  bütün narazılıqlar bitər. Lakin bunu etmir. Çünki bir tərəfdən etirazların maştabı hələ ki, təhlükə həddində deyil, digər tərəfdən də D.Trampın təhdidi öz işini görür. Bu proseslərə Azərbaycan əyalətləri qoşularsa proseslər təhdid həddinə gələr və o zaman çox böyük “qan axacağı” ehtimal olunur.

İranda iqtisadi böhran qiyam üçün əsas amil deyil, çünki, İslam Respublikası yaranandan sanksiyalarla yaşamağa adət edib, uyğunlaşıb və eləcə də bir sıra iqtisadi proseslər İrandan asılı olmayaraq baş verir.  Dolların sabit kursunu saxlamaq üçün ölkənin valyuta gəlirləri olmalı və dövlətin iqtisadi siyasətini dəstəkləməyə yönəldilməlidir. Lakin İranda bu kimi proseslər( valyuta daxil olmaları) dövlətin əlində deyil, “rəhbərin” və bəsic qüvvələrinin əlindədir. Ölkənin valyuta daxil olmaları var və kifayət qədər böyük məbləğlərdir.  Neftin qiymətinin aşağı düşməsi, sanksiyaların sərtləşməsi ölkənin valyuta daxil olmalarına da təsir edib. Valyuta gəlirlərinin azalması dövlətin milli valyutasının dəstəklənməsinə təbii olaraq təsir edir. İran hal-hazırda da həm ölkə daxili silahlı qüvvələrə, həm də xaricdə fəaliyyət göstərən “proksi” qüvvələrə çox böyük məbləğdə vəsait ayırmağa məcburdur.

İranın büdcə daxilolmaları əsasən karbo-hidrogen resurslarının satışından formalaşır və büdcə xərcləri də sosial yönümlü deyil. Uzun müddətdir ki, birinci dərəcəli qida məhsullarına ayrılan subsidiyalar da aradan qaldırılıb. Odur ki, insanların dövlət tərəfindən xüsusi ayırmalar hesabına həyatının daha “ucuz olması” vədlərinə çox da ümidləri yoxdur. Ölkədaxili İqtisadiyyat kiçik sahibkarlıq üzərində qurulub və o da iflas etməkdədir. 

İran coğrafiyasında heç vaxt populyar olmayan və siyasi kimliyi olmayan birisinin İranda rifah yaratması ümüdləri insanlar üçün inandırıcı deyil. Belə düşünənlər çoxdur. Lakin geniş əhali kütləsi bu məsələlərdə qərar verəcək durumda deyillər və heç vaxt da olmayıblar.

1908-ci ildə İran ərazisini Rusiya ilə İngiltərə öz aralarında böldü və bunun üçün İrandan “icazə” almadı. 1925-ci ildə də pəhləvilərin hakimiyyətə gətirilməsi əhali ilə razılaşdırılmamışdı. 1941-ci ildə Rza şahı hakimiyyətdən kənarlaşdıran və onu cənubi Afrikaya sürgün edəndə də İran əhalisindən soruşmadılar. İndi də mühacirətdə olan Rza pəhləvini hakimiyyətə gətirmək istəyənlər üçün çox da maraqlı deyil ki, onun ölkədə nüfuzu və tərəfdarı var, ya yox.

Əlbəttə ki, indi artıq XXI əsrdir və İran coğrafiyasında mürəkkəb etno-mədəni proseslər baş verib. Pəhləvilər “İran milləti” yaratmağa çalışdı, nail olmadı. İslamçılar İranı “şiə-hümməti” olaraq format etməyə çalışdılar, o da alınmadı. Odur ki, hal-hazırda Əhvaz ərəblərini, kürdlər, Bəluclar və İranın cənubunda yaşayan sünnüləri pəhləvi ideyası ilə aldatmaq olmur.

İran Kürdüstanı milli hərəkatı da nə pəhləvilər modelini, nə də molla hökumətini qəbul etməyəcəyini elan edib. Güney Azərbaycan siyasi təşkilatlarının da pəhləvi ideyası ilə əlaqədar ifşa edici bəyanatları mövcuddur. “Azadlıq, ədalət və milli hökumət” Güney Azərbaycan milli hərəkatının konsalidə olunmuş mövqeyidir. Ərəb və bəluclar isə tarixən pəhləvilərlə həmişə düşmən olub. Onda belə bir sual ortaya gəlir, bu pəhləvilər kimin “Şahı” olmaq istəyir?

İranın mərkəzçi qüvvələrinin ən cənub qalası İsfahan, Şiraz və Kerman hesab edilir. Bunlardan bir qədər cənubda böyük bir ərazi narkomaniya ilə əlaqədar böyük bir “karantin” zonası hesab edilir və İranın ümumi kommunikasiyalarından təcrid olunmuş vəziyyətdədir. Ölkənin tam cənubu isə ərəb əsilli və pakistan əsilli xalqların məskunlaşdığı ərazilərdir və onlar özlərini iranlı hesab etmirlər. Bu coğrafiyanın ən böyük “bəlası” neft kəmərlərinin buradan keçməsi və İran üçün ölüm-dirim məsələsi olmasıdır. Paytaxtın cənuba, körfəz sahilinə köçürülməsi ideyası da orada məskunlaşmış yerli xalqların təmamilə yox olmasına gətirəcək və bu mənzərəni onlar da görürlər.

“İranda baş verən bütün siyasi hadisələrdə Azərbaycan ya öndə iştirak edib, ya da bu prosesi dəstəkləyib” fikri doğrudur. Lakin necə iştirak edib? İranın dövlət qurucu toplumu olaraq, yoxsa ölkədə dominant olan bir millət kimi?

Artıq qətiyyətlə deməliyik ki, İranda tam formalaşmış bir Azərbaycan-türk milləti var və çox böyük bir qüvvədir. Tarixini öyrənən, dilini sevən, mədəniyyətinə dəyər verən, böyük şəxsiyyətləri ilə iftixar edən bir Azərbaycan milləti. Azərbaycanlılar İranın bütün əyalətlərində yaşayırlar, lakin tarixi və sıx məskunlaşma arealı cənubda Tehran və Həmədan sərhədlərinə qədər uzanır. "Nə şahçıyam, nə şeyxçi, millətçiyəm, millətçi” şüarı da Azərbaycanlıların şüarıdır.

Ölkənin rəsmi dairələri də etiraf edir ki, Azərbaycanlıların sayı 35-40 milyon arasındadır. İnsanları pasionardır və qurucudurlar. Bunu biz də bilirik və yəqin ki, Rza Pəhləvini İrana gətirmək istəyənlər də bilir. “Pəhləvi bişərəfdi” şüarını verən Azərbaycan şəhərlərində bu “əldə qayırma şah” necə hökmranlıq edəcək? Bəlkə, 1946-cı ilin dekabırında atası kimi Azərbaycanda qırğınlar edərək  insanları təslim etmək istəyir ?

İranda Azərbaycan əyalətlərinin, mədəni mərkəzlərinin “xaotik qiyam” əməliyyatlarına təmkinli yanaşması, başqasının oyunlarına alət olmaq istəməməsi tam mənasında anlaşılandı. Göründüyü kimi, azərbaycanlıların milli haqlarının tələbi ilə əlaqədar konkret “yol xəritələri” də var və əslində Pezeşkiandan da hələ ümüdləri kəsilməyib.