Başqırdlar və Rusiya: Zorla savaş, həbs və kimlik mübarizəsi
Türk xalqlarından biri olan Başqırdlar tarix boyu kimliklərini qorumaq üçün mübarizə aparıb, lakin Rusiyanın sərt assimilyasiya və mərkəzçi siyasətləri onları daim təzyiq altında saxlayıb. Son illərdəki qalmaqallı hadisələr, həbs olunan liderlər və zorla cəbhəyə göndərilən gənclər, Başqırdların hələ də azadlıq və mədəni kimlik uğrunda necə mübarizə apardıqlarını göstərir.Yəni, Rusiyaya qarşı dirəniş, amma səsini çıxarmaq mümkün deyil.
Tarixi qalmaqallar: Üsyanlar və zorla assimilyasiya
Başqırdlar, Türk dünyasının Qıbçaq qoluna aid olub, Altın Orda, Kazan Xanlığı və Rus knyazlıqları hakimiyyəti altında yaşamışdır. 16-cı əsrdə Rusiyanın Kazanı işğal etməsi ilə Başqırdlar tədricən Rus nəzarətinə keçmiş, 18-ci əsrdə isə Çarlıq Rusiyası torpaqlarına rus köçkünləri yerləşdirərək mədəni assimilyasiya siyasətini gücləndirmişdir. Salavat Yulayevin rəhbərliyindəki üsyan sərt şəkildə yatırılmış, xalqın azadlıq arzusu qanlı təzyiqlərlə əvəz olunmuşdur.
Sovet dövründə məhdudiyyətlər: Dil və təhsil
1917-ci il Bolşevik İnqilabından sonra Başqırdlar özerklik tələb etmiş, qısa müddət üçün Başqırd Özerk Respublikası qurulmuşdur. Lakin Sovetlərin mərkəzçi siyasətləri formal hala gətirmiş və Moskva tərəfindən sıx nəzarət altında saxlanmışdır. Başqırd dili təhsil və ictimai həyatda məhdudlaşdırılmış, rus dili üstünlük təşkil etmişdir.
Talelərini tapan xalq
1991-ci ildə Sovetlərin dağılması ilə Başqırdlar talelərini müəyyən etmək imkanına malik olmuş, Başqırdistan Rusiya Federasiyası daxilində özerk statusunu saxlamışdır. Lakin Putin dövründə mərkəzçi siyasətlər güclənmiş, Başqırd dilinin rəsmi statusu azaldılmış və aktivistlər təzyiq altında qalmışdır. 2023-cü ildə Başqırd aktivist lideri Fail Alsynovun həbs olunması və Başqırd Hərəkatının qadağan edilməsi, bu təzyiqlərin ən qalmaqallı nümunəsi olmuşdur. Rusya-Ukrayna müharibəsi zamanı Başqırd və digər Türk gənclərinin zorla cəbhəyə göndərilməsi, bölgədə böyük narazılıq və sosial gərginlik yaratmışdır.
Kimliyi qoruma mübarizəsi
Başqırdlar mədəniyyət və dilə sahib çıxaraq, sivil cəmiyyət təşəbbüsləri və diaspora fəaliyyətləri ilə kimliklərini qorumağa çalışırlar. Türkiyə və digər Türk dövlətlərinin Başqırdlarla mədəni və iqtisadi əlaqələri gücləndirməsi, bu mübarizəni beynəlxalq səviyyədə dəstəkləyə bilər. Moskvanın təzyiqləri davam edərsə, bölgədə etnik və siyasi gərginlik artacaq.
Qeyd edək ki, Başqırdistanın paytaxtı Ufa, Güney Ural dağlarının ətəyində yerləşir və qonşu Tatar və Udmurt respublikaları ilə əhatəlidir. Əhalinin təxminən 4 milyon nəfərindən 935 min nəfəri Başqırddır. Başqırd dili Türk dilinin Kıpçak qrupuna daxildir və kökləri İdil Bulgarlarına qədər uzanır. Maraqlısı odur ki, şəhərlərdə rus dili üstünlük təşkil etsə də, Başqırd kəndlərində dil və mədəniyyət hələ də canlıdır, kəndlilər ənənələrini qoruyur.
Başqırd milli mübarizəsinin önəmli simalarından biri Zeki Velidi Togandır. Onun akademik fəaliyyətləri və tarixi araşdırmaları Başqırdların kimliyini qoruma mübarizəsinə böyük töhfə vermişdir.
Beləliklə, Başqırdlar tarixi boyunca təzyiqlərə, assimilyasiya siyasətlərinə və qalmaqallı hadisələrə baxmayaraq kimliklərini qorumaq üçün mübarizə aparır. Həbs olunan liderlər, qadağan edilən hərəkatlar və zorla cəbhəyə göndərilən gənclər, onların azadlıq uğrunda verdiyi mübarizənin dramatik və real göstəricisidir. Bu araşdırma, Başqırdların tarixi və müasir dövrdəki mübarizəsini oxucular üçün açıq şəkildə təqdim edir və Rusiyanın azlıqlara qarşı siyasətlərinin sərtliyini ortaya qoyur.
Fatimə Məmmədova
09:00 29.12.2025
Oxunuş sayı: 3001
