Vətənpərvər nəsil necə yetişir? Psixoloji yanaşma

Vətənpərvərlik hər bir xalqın milli kimliyini, mənəvi dəyərlərini və dövlətçilik ənənələrini qoruyan mühüm sosial-psixoloji keyfiyyətlərdən biridir. Vətənə, torpağa, xalqa və dövlətə sədaqət, milli-mənəvi irsə hörmət, ölkənin gələcəyi qarşısında məsuliyyət hissi və onun inkişafına töhfə vermək istəyi vətənpərvərliyin əsas göstəriciləridir. Bu baxımdan cəmiyyətin qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biri gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə edilməsi, onlarda milli mənsubiyyət, Vətənə bağlılıq və vətəndaş məsuliyyəti hisslərinin formalaşdırılmasıdır.

Azərbaycan xalqının tarixində vətənpərvərlik ideyasının inkişafı Ümummilli Lider Heydər Əliyevin fəaliyyəti ilə sıx bağlıdır. Ömrünü xalqının rifahına, milli dövlətçiliyimizin möhkəmləndirilməsinə və Azərbaycançılıq ideologiyasının inkişafına həsr etmiş Heydər Əliyevin “Mən fəxr edirəm ki, Azərbaycanlıyam!” ifadəsi milli qürurun və vətənə bağlılığın mühüm rəmzinə çevrilmişdir. Bu fikir hər bir Azərbaycan vətəndaşının öz milli kimliyini dərk etməsi, xalqının tarixinə, mədəniyyətinə və dövlətçilik ənənələrinə hörmətlə yanaşması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanlı olan hər bir şəxs ölkəmizin gələcəyi, inkişafı və tərəqqisi naminə öz bilik və bacarıqlarından istifadə etməli, cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini dərk etməlidir. Çünki vətənpərvərlik yalnız emosional bağlılıq deyil, həm də əməli fəaliyyət, vətəndaş mövqeyi və sosial məsuliyyətlə ifadə olunan mənəvi keyfiyyətdir.

Azərbaycan xalqının müasir tarixində Qarabağ münaqişəsi və Vətən müharibəsi milli birlik, dövlətə sədaqət və vətənpərvərlik hisslərinin daha qabarıq şəkildə təzahür etdiyi mühüm tarixi mərhələlərdir. XX əsrin 80-ci illərinin sonlarından etibarən Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları və hərbi təcavüzü nəticəsində ölkəmizin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin bir hissəsi işğal edilmişdir. Bu proses yüz minlərlə azərbaycanlının öz doğma yurd-yuvasından didərgin düşməsi, yaşayış məntəqələrinin dağıdılması və xalqımızın ağır humanitar itkilərlə üzləşməsi ilə nəticələnmişdir. Baş verən hadisələr Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında dərin iz buraxmış, milli həmrəylik və Vətənə bağlılıq hisslərini daha da gücləndirmişdir. 2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan ərazilərinə və yaşayış məntəqələrinə hücumlarından sonra Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatlarına başlamışdır. 44 gün davam edən Vətən müharibəsi Azərbaycan xalqının milli birliyini, dövlətimizin müdafiə qüdrətini və Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlığını nümayiş etdirmişdir.

Müzəffər Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində bir sıra şəhər, rayon və strateji əhəmiyyətli ərazilər işğaldan azad edilmişdir. 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərinin azad olunması müharibənin gedişində həlledici əhəmiyyət daşımışdır. Noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırılmışdır.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq sərəncamları ilə 27 sentyabr Anım Günü, 8 noyabr isə Zəfər Günü elan edilmişdir. Bu tarixlər xalqımızın qəhrəmanlıq tarixinin, milli birliyinin və dövlətçilik iradəsinin təcəssümü kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Vətən müharibəsi yalnız hərbi qələbə deyil, həm də milli özünüdərk, vətəndaş həmrəyliyi və vətənpərvərlik şüurunun güclənməsi baxımından mühüm tarixi hadisədir. Torpaqlarımızın azadlığı uğrunda canından keçən şəhidlərimiz, sağlamlığını itirən qazilərimiz və ön, eləcə də arxa cəbhədə fədakarlıq göstərən vətəndaşlarımız xalqımızın yaddaşında əbədi yaşayacaqlar. Müharibə zamanı mülki əhalinin, o cümlədən uşaqların, qadınların və yaşlı insanların həyatını itirməsi, yaşayış məntəqələrinin və mülki infrastrukturun dağıdılması müharibənin ağır humanitar nəticələrini bir daha göstərmişdir. Bu hadisələr gələcək nəsillərə sülhün, təhlükəsizliyin, insan həyatının və dövlət müstəqilliyinin dəyərinin aşılanmasının vacibliyini ortaya qoyur.

Azərbaycan əsgər və zabitlərinin göstərdiyi qəhrəmanlıq, iradə və fədakarlıq vətənpərvərlik tərbiyəsinin mühüm nümunələrindəndir. Lakin bu qəhrəmanlıq nümunələrinin gələcək nəsillərə ötürülməsi yalnız tarixi hadisələrin öyrədilməsi ilə məhdudlaşmamalı, onların psixoloji və mənəvi mahiyyətinin uşaqlar tərəfindən dərk edilməsinə də xidmət etməlidir. Vətənpərvərliyin psixoloji mahiyyəti və uşaqlıq dövründə formalaşması qarşıda duran ən vacib məsələlərdən biridir.

Vətənpərvərlik insanın şəxsiyyət kimi formalaşması prosesində inkişaf edən mürəkkəb sosial-psixoloji keyfiyyətdir. Bu keyfiyyətin əsasını doğma yurda bağlılıq, milli mənsubiyyətin dərk edilməsi, ana dilinə sevgi, tarixi yaddaş, milli-mənəvi dəyərlərə hörmət və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hissi təşkil edir. Vətən sevgisi öz-özünə və birdən-birə yaranan hiss deyil. Onun ilkin əsasları uşaqlıq dövründə ailə münasibətləri, sosial mühit, tərbiyə prosesi və şəxsi təcrübələr vasitəsilə formalaşır. Uşağın ətraf aləmi dərk etməsi ilk növbədə ailədə qazandığı emosional təcrübə ilə bağlıdır. Ailə üzvlərinə duyulan sevgi, valideyn qayğısı, təhlükəsizlik və mənsubiyyət hissi uşağın sosial münasibətlər sisteminin ilkin əsaslarını yaradır. Ana Vətən anlayışı uşaq şüurunda ilkin olaraq ana sevgisi, ailə qayğısı, doğma ev, yaşadığı küçə və şəhərlə bağlı emosional təsəvvürlər vasitəsilə formalaşa bilər. Sonrakı inkişaf mərhələlərində bu bağlılıq doğulduğu ölkəyə, xalqına, dilinə, tarixinə və mədəniyyətinə münasibətdə genişlənir. Beləliklə, uşağın ailə üzvlərinə olan sevgisi, doğma şəhərinə bağlılığı və yaşadığı ölkəyə münasibəti tədricən milli mənsubiyyət şüurunun formalaşmasına zəmin yaradır. Bu baxımdan vətənpərvərlik tərbiyəsi uşağın erkən yaşlarından etibarən məqsədyönlü şəkildə təşkil edilməlidir. Vətənə və xalqının tarixinə münasibətin formalaşması uşağın mənəvi inkişafına, özünüidentifikasiyasına və sosiallaşmasına təsir göstərən amillərdəndir. Öz köklərini, milli mənsubiyyətini və tarixi keçmişini dərk edən uşaqda sosial bağlılıq və mənəvi məsuliyyət hisslərinin inkişafı üçün əlverişli şərait yaranır.  Vətənpərvərlik tərbiyəsində ailənin rolu da xüsusi əhəmiyyətə malikdir. 

Uşağın vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə olunmasında ailə ilkin və mühüm sosial institutlardan biridir. Valideynlərin davranışları, ailədə istifadə olunan dil, tarixi hadisələrə münasibət, milli bayramların qeyd edilməsi və milli-mənəvi dəyərlərə verilən əhəmiyyət uşağın dünyagörüşünün formalaşmasına təsir göstərir. Valideynlər uşaqlara yalnız Vətən sevgisi haqqında danışmaqla kifayətlənməməli, bu dəyərləri öz davranışları ilə də nümayiş etdirməlidirlər. Çünki uşaqlar böyüklərin söylədiklərindən əlavə, onların davranışlarını müşahidə edir və təqlid edirlər. Bu məqsədlə valideynlər bir sıra tərbiyəvi fəaliyyətlər həyata keçirə bilərlər. İlk növbədə, uşaqlara ailə tarixinin, ailə üzvlərinin keçmişinin, nailiyyətlərinin və qəhrəmanlıq nümunələrinin öyrədilməsi vacibdir. Bununla yanaşı, doğulduğu şəhərin tarixi, görməli yerləri, tarixi abidələri, tanınmış şəxsiyyətləri və milli qəhrəmanları haqqında məlumatların verilməsi uşağın doğma mühitə bağlılığını gücləndirir. Ailəvi gəzintilər zamanı uşaqlara küçə və meydanların adlarının hansı tarixi şəxsiyyətlərlə əlaqəli olduğu, həmin insanların ölkəmizin tarixində hansı izləri qoyduğu izah edilə bilər. Bu cür fəaliyyətlər uşağın tarixi yaddaşının inkişafına və milli irsə marağının artmasına kömək edir. Uşaqların milli musiqi, ədəbiyyat, folklor, dastan və qəhrəmanlıq nağılları ilə tanış edilməsi də mühüm tərbiyəvi əhəmiyyət daşıyır. Bu nümunələr vasitəsilə onlarda cəsarət, ədalət, sədaqət, mərhəmət, iradə və məsuliyyət kimi mənəvi keyfiyyətlər inkişaf etdirilə bilər.

Vətənpərvərlik eyni zamanda uşağın şəxsiyyətinin inkişafında da vacib əhəmiyyət daşıyır.  Tərbiyənin bu növü uşağın yalnız milli mənsubiyyət hissinə deyil, həm də şəxsiyyətinin müxtəlif psixoloji keyfiyyətlərinə təsir göstərir. Bu prosesdə özünəinam, iradə, məsuliyyət, sosial həmrəylik, empatiya və liderlik keyfiyyətlərinin inkişafı üçün əlverişli zəmin yaranır. Kiçik yaşlarından tarixi dastanlar, qəhrəmanlıq nağılları və milli ədəbiyyat nümunələri ilə tanış olan uşaqlar cəsarət, fədakarlıq, ədalət və vətənə sədaqət kimi anlayışları mənimsəmək imkanı əldə edirlər. Lakin bu materialların təqdimatında uşağın yaş və psixoloji xüsusiyyətləri mütləq nəzərə alınmalıdır. Vətənpərvərlik tərbiyəsinin mühüm komponentlərindən biri uşağın emosional inkişafının dəstəklənməsidir. Uşaqlar öz hisslərini ifadə etməkdə sərbəst olmalı, onları düşündürən suallara yaş səviyyələrinə uyğun cavablar almalıdırlar. Böyüklər uşağın fikirlərini dinləməli, emosional təcrübələrinə hörmətlə yanaşmalı və onun müstəqil düşünmə bacarığının inkişafına şərait yaratmalıdırlar. Xüsusilə müharibə hadisələrinin şahidi olmuş, yaxınlarını itirmiş və ya müharibənin psixoloji təsirlərinə məruz qalmış uşaqlarla işləyərkən xüsusi həssaslıq tələb olunur. Belə uşaqlarda qorxu, narahatlıq, təhlükəsizlik ehtiyacı və emosional gərginlik müşahidə edilə bilər. Buna görə də vətənpərvərlik tərbiyəsi uşaqlarda qorxu və aqressiya yaratmaq üzərində deyil, sevgi, humanizm, sülh, həmrəylik və məsuliyyət dəyərləri üzərində qurulmalıdır. Əsl vətənpərvərlik yalnız Vətəni silahla müdafiə etməyə hazır olmaq deyil, həm də onun inkişafı üçün çalışmaq, keyfiyyətli təhsil almaq, peşəkar fəaliyyət göstərmək, cəmiyyətə fayda vermək və dövlətin gələcəyi qarşısında məsuliyyət daşımaqdır.

Vətənpərvərliyin əsas psixoloji və tərbiyəvi göstəriciləri

Uşaqlarda vətənpərvərlik hissinin formalaşmasını bir neçə əsas istiqamət üzrə qiymətləndirmək mümkündür:

1. Emosional bağlılıq: Doğma ailəyə, yaşadığı əraziyə, ölkəyə və xalqa sevgi və mənsubiyyət hissi

2. Milli özünüdərk: Öz milli kimliyini, ana dilini, xalqının tarixini və mədəniyyətini tanımaq.

3. Tarixi yaddaş: Ölkənin tarixi hadisələri, görkəmli şəxsiyyətləri və qəhrəmanlıq nümunələri haqqında məlumatlı olmaq.

4. Mənəvi dəyərlər: Milli adət-ənənələrə, ailə dəyərlərinə, şəhidlərin xatirəsinə və xalqın mədəni irsinə hörmət.

5. Vətəndaş məsuliyyəti: Ölkənin inkişafına töhfə vermək, ictimai qaydalara və qanunlara hörmətlə yanaşmaq.

6. Sosial fəallıq: Cəmiyyətin həyatında iştirak etmək, ətraf mühitə və ictimai sərvətlərə qayğı göstərmək.

Bu göstəricilər uşağın yaş xüsusiyyətləri, inkişaf səviyyəsi və sosial mühiti nəzərə alınmaqla tədricən inkişaf etdirilməlidir.

Vətənpərvərlik tərbiyəsi yalnız ailənin üzərinə düşən vəzifə deyil. Bu prosesdə məktəbəqədər təhsil müəssisələri, ümumtəhsil məktəbləri, ali təhsil müəssisələri və bütövlükdə cəmiyyət mühüm rol oynayır. Təhsil müəssisələrində milli tarix, ədəbiyyat, mədəniyyət və dövlətçilik ənənələri ilə bağlı maarifləndirici tədbirlərin keçirilməsi uşaqların və gənclərin milli şüurunun inkişafına xidmət edir. Anım Günü, Zəfər Günü və digər əlamətdar tarixlərlə bağlı təşkil olunan tədbirlər şagird və tələbələrdə tarixi yaddaş, vətəndaşlıq mövqeyi və sosial məsuliyyət hisslərinin gücləndirilməsinə yönəlməlidir. Bu istiqamətdə müəllimlərin və psixoloqların fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Psixoloji maarifləndirmə tədbirlərində uşaqlara milli kimlik, kollektiv yaddaş, sosial həmrəylik, vətəndaş məsuliyyəti və vətənpərvərlik anlayışlarının mahiyyəti izah edilməlidir. Müzakirələr, yaradıcı tapşırıqlar, tarixi məkanlara ekskursiyalar, qəhrəmanlıq nümunələrinin təhlili və sosial layihələr uşaqların mövzunu daha dərindən mənimsəməsinə imkan yaradır. Bu fəaliyyətlər zamanı uşaqların fərdi və yaş xüsusiyyətləri, emosional vəziyyəti və psixoloji ehtiyacları nəzərə alınmalıdır

Uşaqlara Vətəni sevməyi öyrətmək, ilk növbədə, onlara ailəsini, doğma dilini, yaşadığı torpağı, xalqının tarixini və mədəniyyətini sevdirməkdən başlayır. Öz milli kimliyini dərk edən, tarixi keçmişinə hörmətlə yanaşan, eyni zamanda digər xalqlara və mədəniyyətlərə hörmət göstərən uşaq gələcəkdə sağlam vətəndaş mövqeyinə malik şəxsiyyət kimi formalaşa bilər. Bu günün uşaqları sabahın alimləri, müəllimləri, həkimləri, mühəndisləri, dövlət xadimləri və Vətənin müdafiəçiləridir. Onların gələcəkdə ölkəmizin inkişafına töhfə verməsi üçün yalnız bilik və bacarıqlarının deyil, həm də mənəvi keyfiyyətlərinin, məsuliyyət hissinin və vətəndaşlıq mövqeyinin inkişafına diqqət yetirilməlidir. Bu gün tariximizin canlı şahidləri olan uşaqlar gələcək nəsillərin tərbiyəsində mühüm rol oynayacaqlar. Onların arasında Vətən müharibəsinin iştirakçılarının, şəhidlərin və qazilərin övladları da vardır. Bu uşaqların psixoloji inkişafına həssas yanaşmaq, onların mənəvi dayanıqlığını gücləndirmək, gələcəyə inamını qorumaq və Vətən sevgisini sağlam dəyərlər əsasında inkişaf etdirmək cəmiyyətin mühüm vəzifələrindəndir. Vətən sevgisi yalnız sözlə ifadə olunan hiss deyil, gündəlik davranışlarda, məsuliyyətli fəaliyyətdə və ölkənin tərəqqisi naminə görülən işlərdə özünü göstərən mənəvi dəyərdir. Vətəni sevmək onun tarixini öyrənmək, dilini qorumaq, mədəniyyətini yaşatmaq, təbiətinə qayğı göstərmək, dövlətçiliyinə hörmət etmək və gələcəyi naminə çalışmaq deməkdir.

Biz Azərbaycanlı olduğumuz üçün fəxr edirik! Bu qürur hissini gələcək nəsillərə ötürmək, onları milli-mənəvi dəyərlərə hörmət, humanizm, sülh və vətəndaş məsuliyyəti ruhunda yetişdirmək hər birimizin mənəvi borcudur.

 Qasımova Fatiməxanım

ADPU Quba filialının   Psixoloji dəstək xidmətinin rəhbəri, müəllim