Türkiyə Cümhuriyyəti: 103 illik dövlətçilik tarixinin başlanğıcı və tarixi əhəmiyyəti
Türkiyə Cümhuriyyətinin elan edilməsi (29 oktyabr 1923) türk xalqının dövlətçilik tarixində yeni bir mərhələnin əsasını qoydu. Milli suverenlik prinsipinə söykənən, respublika idarəçiliyini qəbul edən və müasir dövlət quruculuğunu qarşısına məqsəd qoyan Türkiyə Cümhuriyyəti qısa müddətdə siyasi, hüquqi, iqtisadi və ictimai sahələrdə genişmiqyaslı dəyişikliklərə başladı. 2026-cı ildə 103-cü ildönümü qeyd olunan Cümhuriyyətin yaranması yalnız idarəetmə formasının dəyişməsi deyil, həm də milli iradənin dövlət hakimiyyətinin əsasına çevrilməsi, müasir Türkiyənin siyasi kimliyinin formalaşması və yeni inkişaf yolunun müəyyənləşdirilməsi baxımından tarixi əhəmiyyət daşıyır.
Milli Mübarizədən Cümhuriyyətə: Yeni dövlətin təməlləri
Türkiyə Cümhuriyyətinin yaranması Birinci Dünya müharibəsindən sonrakı mürəkkəb siyasi şəraitdə milli müstəqilliyin qorunması uğrunda aparılan mübarizənin nəticəsi idi. Osmanlı dövlətinin əsrlər boyu formalaşdırdığı dövlətçilik ənənələri fonunda meydana çıxan yeni siyasi reallıqlar Anadolu ərazisində suverenliyin təmin edilməsini və dövlət idarəçiliyinin gələcək modelinin müəyyənləşdirilməsini zəruri edirdi.
1918-ci il oktyabrın 30-da imzalanan Mudros barışıq müqaviləsindən sonra bölgədə siyasi və hərbi vəziyyət dəyişdi. Osmanlı dövlətinin gələcəyi ilə bağlı beynəlxalq müzakirələr, Anadolu və İstanbulun müxtəlif ərazilərində xarici hərbi qüvvələrin mövcudluğu milli müqavimət hərəkatının formalaşmasına təsir göstərdi.
Belə bir şəraitdə Mustafa Kamal Paşanın rəhbərliyi ilə müstəqillik uğrunda mübarizə genişləndi. 1919-cu il mayın 19-da onun Samsuna gəlməsi Türkiyənin müasir tarixində mühüm dönüş nöqtəsi hesab olunur. Bu tarix sonradan Milli Mübarizənin başlanğıcını simvolizə edən əlamətdar günə çevrildi.
1919-cu ildə keçirilən Ərzurum və Sivas konqresləri milli iradənin qorunması, ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi və müstəqillik uğrunda qüvvələrin birləşdirilməsi baxımından mühüm rol oynadı. Bu toplantılar müxtəlif bölgələrdə fəaliyyət göstərən milli müqavimət qüvvələrinin vahid siyasi məqsəd ətrafında birləşməsinə şərait yaratdı.
1920-ci il aprelin 23-də Ankarada Türkiyə Böyük Millət Məclisinin (TBMM) açılması isə dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Məclisin fəaliyyətə başlaması milli iradənin siyasi təmsilçiliyini gücləndirdi və dövlət idarəçiliyində xalqın rolunu ön plana çıxardı.
“Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir” — “Hakimiyyət qeyd-şərtsiz millətindir” prinsipi bu yeni siyasi düşüncənin əsas ifadəsinə çevrildi. Sonradan Cümhuriyyətin ideoloji və hüquqi əsaslarından birini təşkil edən bu yanaşma hakimiyyətin milli iradəyə söykənməsi fikrini möhkəmləndirdi.
İstiqlal mübarizəsinin həlledici mərhələsi
Türkiyənin müstəqillik uğrunda mübarizəsi hərbi əməliyyatlarla yanaşı, siyasi və diplomatik fəaliyyətlə də müşayiət olunurdu. Milli qüvvələrin əsas məqsədi ölkənin suverenliyini təmin etmək, ərazi bütövlüyünü qorumaq və müstəqil dövlətin beynəlxalq səviyyədə tanınmasına nail olmaq idi.
1921-ci ildə Sakarya döyüşündə əldə edilən qələbə Milli Mübarizənin gedişində mühüm dönüş yaratdı. 1922-ci il avqustun 26-da başlayan Böyük Hücum və avqustun 30-da Dumlupınarda qazanılan qələbə isə müstəqillik mübarizəsinin həlledici mərhələsi oldu.
Bu qələbələr Türkiyənin suverenliyinin bərpasına aparan yolu sürətləndirdi və yeni dövlətin qurulması üçün zəruri siyasi şəraitin formalaşmasına kömək etdi.
1922-ci il noyabrın 1-də Türkiyə Böyük Millət Məclisinin qərarı ilə saltanat ləğv edildi. Bu qərar dövlət idarəçiliyinin gələcək formasının müəyyənləşdirilməsi baxımından tarixi əhəmiyyət daşıyırdı. Milli suverenlik prinsipinə əsaslanan respublika quruluşuna keçidin siyasi və institusional əsasları beləcə daha da möhkəmləndi.
1923-cü il iyulun 24-də imzalanan Lozanna müqaviləsi Türkiyənin beynəlxalq mövqeyinin müəyyənləşdirilməsində mühüm mərhələ oldu. Müqavilə yeni Türkiyə dövlətinin suverenliyinin beynəlxalq səviyyədə tanınması və müasir dövlətin hüquqi əsaslarının möhkəmlənməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
Həmin il oktyabrın 13-də Ankara paytaxt elan edildi. Milli Mübarizənin əsas mərkəzi olmuş Ankara yeni dövlətin siyasi və inzibati mərkəzinə çevrildi. Bu qərar həm də Türkiyənin gələcək dövlət quruculuğu istiqamətinin müəyyənləşdirilməsini simvolizə edirdi.
29 oktyabr 1923-cü il: Tarixi qərar və Cümhuriyyətin elan edilməsi
1923-cü ilin payızında Türkiyədə dövlət idarəçiliyinin yeni formasının hüquqi baxımdan rəsmiləşdirilməsi zərurəti yarandı. Hökumətin formalaşdırılması ilə bağlı siyasi çətinliklər respublika idarəçiliyinə keçidin sürətləndirilməsinə səbəb oldu.
1923-cü il oktyabrın 29-da Türkiyə Böyük Millət Məclisində konstitusiya dəyişikliyi qəbul edildi və dövlətin idarəetmə formasının cümhuriyyət olduğu elan olundu. Həmin gün Mustafa Kamal Paşa Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk prezidenti seçildi. İsmet Paşa isə ilk baş nazir vəzifəsinə gətirildi.
Bu qərar Türkiyənin siyasi tarixində yeni dövrün başlanğıcı idi. Cümhuriyyətin elan edilməsi ilə dövlət hakimiyyətinin təşkilində milli suverenlik prinsipi əsas götürüldü, respublika idarəçiliyinin hüquqi çərçivəsi müəyyənləşdirildi və müasir dövlət institutlarının formalaşdırılması üçün yeni mərhələ başlandı.
29 oktyabr tarixi Türkiyədə hər il Cumhuriyyət Bayramı kimi qeyd olunur. Bu bayram milli müstəqilliyin, xalq iradəsinin və dövlətçilik ənənələrinin rəmzi olmaqla yanaşı, Milli Mübarizənin nəticələrini və Cümhuriyyətin quruculuq ideyalarını da xatırladır.
Cümhuriyyətin elan olunması Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi ilə həyata keçirilən siyasi dəyişikliklərin ən mühüm nəticələrindən biri idi. Bununla Türkiyənin gələcək inkişafı üçün milli suverenlik, respublika idarəçiliyi və müasir dövlət quruculuğu əsas istiqamətlər kimi müəyyənləşdirildi.
Atatürk və müasir Türkiyənin quruculuğu
Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk illəri dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, hüquq sisteminin yenilənməsi, təhsilin genişləndirilməsi və iqtisadi inkişafın təşviqi ilə səciyyələnirdi.
Mustafa Kamal Atatürk yeni dövlətin yalnız siyasi müstəqilliyini deyil, həm də müasir idarəçilik prinsipləri əsasında inkişafını təmin etməyi qarşıya məqsəd qoymuşdu. Onun rəhbərliyi ilə həyata keçirilən islahatlar Türkiyənin ictimai həyatında, təhsil sistemində, hüquq münasibətlərində və iqtisadi quruluşunda mühüm dəyişikliklərə səbəb oldu.
Beləliklə, Cümhuriyyətin ilk illərində həyata keçirilən iqtisadi tədbirlər Türkiyənin sonrakı inkişafı üçün mühüm təməl yaratdı.
Cümhuriyyətin tarixi əhəmiyyəti
Türkiyə Cümhuriyyətinin elan olunmasının əhəmiyyəti yalnız 1923-cü ildə baş vermiş siyasi hadisə ilə məhdudlaşmır. Bu hadisə dövlət hakimiyyətinin təşkili, milli suverenlik anlayışı və cəmiyyətin gələcək inkişaf istiqamətləri baxımından yeni siyasi modelin əsasını qoydu.
Birincisi, Cümhuriyyət milli suverenlik prinsipini dövlət idarəçiliyinin əsasına çevirdi. Dövlət hakimiyyətinin təşkilində xalqın iradəsinin əsas götürülməsi respublika quruluşunun başlıca xüsusiyyətlərindən biri oldu. Türkiyə Böyük Millət Məclisinin fəaliyyəti bu prinsipin institusional ifadəsinə çevrildi.
İkincisi, müasir dövlət institutlarının formalaşmasına şərait yaratdı. Yeni konstitusiya, hüquq sistemində islahatlar və dövlət idarəçiliyinin yenidən təşkili Türkiyənin siyasi və hüquqi quruluşunun möhkəmlənməsində mühüm rol oynadı.
Üçüncüsü, modernləşmə prosesinə təkan verdi. Təhsil, əlifba, hüquq və iqtisadiyyat sahələrində həyata keçirilən dəyişikliklər cəmiyyətin müxtəlif istiqamətlərdə yenilənməsinə, savadlılığın artırılmasına və milli istehsal imkanlarının genişlənməsinə xidmət etdi.
Dördüncüsü, müstəqil dövlətin beynəlxalq mövqeyinin möhkəmlənməsinə imkan yaratdı. Lozanna müqaviləsi ilə beynəlxalq səviyyədə tanınan yeni Türkiyə dövləti öz suverenliyini qorumaq və beynəlxalq münasibətlər sistemində müstəqil siyasət yürütmək üçün hüquqi əsaslar əldə etdi.
Beşincisi, milli kimliyin və vətəndaşlıq anlayışının formalaşmasında yeni mərhələ açdı. Cümhuriyyət ideyası müxtəlif ictimai sahələrdə ortaq dövlətçilik düşüncəsinin inkişafına və milli həmrəyliyin möhkəmlənməsinə təsir göstərdi.
Bu baxımdan Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulması yalnız siyasi hakimiyyətin formasını dəyişdirmədi, həm də dövlətin hüquqi, ictimai və iqtisadi inkişafının gələcək istiqamətlərini müəyyənləşdirdi.
Türkiyə Cümhuriyyətinin 103 illik tarixi milli müstəqillik uğrunda mübarizənin, dövlətçilik iradəsinin və müasir dövlət quruculuğunun mühüm nümunələrindən biridir.
1919-cu ildə başlayan Milli Mübarizə, 1920-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisinin açılması, 1922-ci ildə saltanatın ləğvi və 1923-cü ildə Lozanna müqaviləsinin imzalanması Cümhuriyyətin yaranmasına aparan tarixi mərhələləri təşkil etdi. Nəhayət, 29 oktyabr 1923-cü ildə respublikanın elan edilməsi bu prosesin siyasi nəticəsini rəsmiləşdirdi.
Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi ilə həyata keçirilən islahatlar isə yeni dövlətin hüquqi, siyasi, təhsil və iqtisadi əsaslarının formalaşmasına yönəldi. Bu dəyişikliklər Türkiyənin müasir tarixində dərin iz buraxdı və respublika ideyasının dövlətçilik düşüncəsində möhkəmlənməsinə xidmət etdi.
Bu gün 29 oktyabr yalnız Cümhuriyyətin elan edildiyi tarixi xatırladan gün deyil. O, həm də milli suverenliyin, müstəqilliyin, dövlətçilik ənənələrinin və gələcək nəsillərə ötürülən tarixi məsuliyyətin rəmzidir.
Türkiyə Cümhuriyyətinin yaranması türk xalqının müstəqil dövlət qurmaq iradəsinin siyasi ifadəsi, 29 oktyabr 1923-cü il isə bu iradənin dövlətçilik tarixində rəsmiləşdiyi əlamətdar gündür.
09:08 29.10.2026
Oxunuş sayı: 53
