Elnur Rüstəmov: Ailə birliyi hər kəsin eyni düşünməsi tələbi kimi başa düşülməməlidir - Müsahibə
18 yaşına çatmaq Qərb cəmiyyətlərinin bir çoxunda müstəqil həyata keçidin başlanğıcı hesab olunur. Gənclər təhsil, iş, yaşayış və maddi təminatla bağlı məsuliyyəti tədricən öz üzərinə götürür, valideynlər isə onların müstəqil qərarlar verməsinə şərait yaradırlar. Azərbaycanda isə ailə dəstəyi çox vaxt övladın yaşı ilə məhdudlaşmır. Valideynlər övladlarının ailə qurduqdan, hətta öz uşaqları olduqdan sonra belə onların maddi və mənəvi qayğısını çəkməyə davam edirlər. Bəs bu bağlılıq ailə dəyərlərinin gücüdür, yoxsa fərdin müstəqilləşməsini ləngidən amil? Övladını çətinliklərdən qorumaqla ona həyatın məsuliyyətini daşımağı öyrətmək arasında sərhəd haradan keçir? Digər tərəfdən, övladlarının rifahı naminə öz ehtiyaclarını arxa plana keçirən valideynlər yaşlılıq dövründə öz həyatlarını nə dərəcədə yaşaya bilirlər? Ailə dəstəyi fərdi gücləndirir, yoxsa bəzən onu valideynlərindən asılı vəziyyətdə saxlayır? Bu suallar fonunda Qərb və Azərbaycan ailə modellərinin fərqlərinə, müstəqilliyin formalaşmasına və valideynlərin həyat keyfiyyətinə nəzər salmaq zərurəti yaranır.
Mövzu ilə bağlı Psixologiya Elmi Tədqiqat İnsitutunun direktoru Elnur Rüstəmov Crossmedia.az-a müsahibə verib:
— Xarici ailələrdə övladın 18 yaşında müstəqil həyata başlaması üçün radikal addımlar atılması şəxsiyyətin formalaşması baxımından lazımdırmı?
— Əvvəlcə bir ümumiləşdirməyə aydınlıq gətirmək istərdim: Qərb ölkələrində bütün valideynlərin övladı 18 yaşına çatan kimi dəstəyi dayandırması fikri reallığı tam əks etdirmir. Məsələn, Pew Research Center-in 2024-cü ildə yayımladığı ABŞ araşdırmasında 18–24 yaşlı gənclərin 68 faizi əvvəlki bir il ərzində valideynlərindən maddi yardım aldığını bildirib. Yəni ailə dəstəyi orada da davam edir; onun forması və müstəqilliklə bağlı gözləntilər fərqlənə bilər. Psixoloji baxımdan insanın 18 yaşına çatması onun həmin gün bütün həyat çətinliklərini təkbaşına həll etməyə hazır olması demək deyil. Müstəqillik uşaqlıqdan başlayaraq gündəlik seçimlər, yaşa uyğun öhdəliklər və şəxsi təcrübə vasitəsilə formalaşır. İllərlə övladının əvəzinə bütün qərarları verən valideynin bir gün “artıq böyümüsən, özün həll et” deməsi sağlam keçid yaratmaya bilər. Daha məqsədəuyğun yanaşma məsuliyyətin mərhələli şəkildə övlada ötürülməsidir. Gənc büdcəsini idarə etməyi, təhsil və iş seçimlərini əsaslandırmağı, evdə öhdəlik götürməyi, səhvinin nəticəsini qəbul etməyi öyrənməlidir. Valideyn bu prosesdə yanında qala bilər. Müstəqilliyin meyarı kömək almamaq deyil, öz həyatında fəal və məsuliyyətli mövqe tutmaqdır.
— Ailə dəyərlərimizin Qərbdən fərqlənməsi gənclərin sağlam şəxsiyyət kimi formalaşmasına mane olurmu?
— Ailə bağlılığı, nəsillərarası həmrəylik, böyüyə hörmət və çətin gündə bir-birinə dayaq olmaq cəmiyyətimizin mühüm dəyərləridir. Bunları gənclərin inkişafına maneə kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Güvənli ailə münasibətləri insanın özünü dəyərli hiss etməsinə və çətinliklərlə üzləşərkən dayaq tapmasına kömək edə bilər. Əsas məsələ bu dəyərlərin gündəlik münasibətlərdə necə yaşadılmasıdır. Böyüyə hörmət gəncin fikir bildirmək hüququnu aradan qaldırmamalıdır. Qayğı onun bütün seçimlərini idarə etməyə çevrilməməlidir. Ailə birliyi hər kəsin eyni düşünməsi tələbi kimi başa düşülməməlidir. Gənc ailəsinə bağlı qala, valideynini sevə və eyni zamanda öz qərarlarını verə bilər. Bizim üçün sağlam istiqamət ailə həmrəyliyini qoruyaraq şəxsi sərhədləri və məsuliyyəti gücləndirməkdir. Ailə dəyərlərinin gücü övladın nə qədər asılı qalmasında deyil, həmin dəyərlərlə nə qədər yetkin insan kimi yaşamasında görünür.
— Nə üçün bəzi ailələr övladı erkən müstəqilliyə təşviq edir, bizdə isə dəstək ömür boyu davam edir?
— Bunu yalnız valideyn sevgisinin ifadə tərzi ilə izah etmək kifayət deyil. Təhsil imkanları, iş tapmaq şəraiti, mənzil xərcləri və sosial dəstək mexanizmləri də nəzərə alınmalıdır. Ayrı yaşamaq üçün real imkanı olmayan gəncin ailəsi ilə qalmasını dərhal məsuliyyətsizlik kimi qiymətləndirmək ədalətli olmaz. Bəzi ailələrdə müstəqilliyə təşviq “sən bacararsan, biz sənə inanırıq” düşüncəsindən qaynaqlanır. Digərlərində isə valideyn “çətinlik çəkməsin, mən onun əvəzinə edim” mövqeyi tutur. Hər iki yanaşmanın arxasında qayğı ola bilər. Lakin qayğının nəticəsinə də baxmaq lazımdır: övlad yeni bacarıqlar qazanır, yoxsa hər çətinlikdə həll yolunu yalnız valideyndən gözləyir? Valideynin “mən olmasam, heç nə edə bilməz” narahatlığı bəzən övlada məsuliyyət verməyi çətinləşdirir. Halbuki valideynliyin mühüm vəzifələrindən biri gəncin öz bacarığına inanmasına şərait yaratmaqdır. Bunun üçün ona sınamaq, təhlükəsiz çərçivədə səhv etmək və nəticədən öyrənmək imkanı verilməlidir.
— Davamlı valideyn dəstəyi insanın sonradan öz ailəsində məsuliyyət daşımasına necə təsir edir?
— Burada dəstəyin hansı formada verilməsi həlledicidir. Təhsilini davam etdirmək, xəstəlikdən çıxmaq və ya müvəqqəti işsizlik dövrünü keçmək üçün yardım almaq insanı avtomatik olaraq asılı etmir. Konkret ehtiyaca cavab verən dəstək onun yenidən öz ayaqları üzərində dayanmasına kömək edə bilər. Ancaq valideyn övladının bütün xərclərini, qərarlarını və münasibətlərindəki problemləri daimi olaraq öz üzərinə götürürsə, gəncin məsuliyyət təcrübəsi məhdud qala bilər. Bu gözlənti sonradan onun qurduğu ailəyə də daşına bilər: büdcə çətinliyini valideyn həll etsin, ər-arvad arasındakı mübahisədə valideyn qərar versin, uşağa qayğının əsas yükünü nənə-baba götürsün. Belə olduqda yeni ailənin öz qərarlarını verməsi və problemlərini birlikdə həll etməsi çətinləşə bilər. Dəstəyin məqsədi və sərhədləri açıq danışılmalıdır. Gənc ailə hansı məsuliyyəti özü daşıyır, valideyn hansı imkanı daxilində yardım edir, bu yardım müvəqqətidir, yoxsa davamlıdır — bunlar aydın olmalıdır. Maddi yardım da övladın həyatına qeyri-məhdud müdaxilə haqqı yaratmamalıdır. Bir evdə yaşamaqla da müstəqil olmaq mümkündür. Ayrı evdə yaşayıb bütün qərarlarını valideynə həvalə etmək də mümkündür. Əsas göstərici ünvan deyil, insanın davranışıdır.
— Ömür boyu övladlarına dəstək göstərən valideynlərin özlərinə vaxt və resurs ayıra bilməməsi onların psixoloji vəziyyətinə necə təsir edir?
— Valideynin öz sağlamlığını, istirahətini, dostluqlarını və maddi təhlükəsizliyini daim arxa plana keçirməsi zamanla yorğunluq və narazılıq yarada bilər. Xüsusilə verdiyi dəstək ailədə dəyişməz öhdəlik kimi qəbul olunursa, insan öz ehtiyaclarının görünmədiyini hiss edə bilər. Valideynin övladına və nəvəsinə könüllü şəkildə kömək etməsi ona sevinc və mənalılıq hissi verə bilər. Buna görə “övladlardan uzaqlaşan valideyn mütləq daha sağlam olar” nəticəsi də doğru deyil. Əsas məsələ yardımın könüllü, imkanlara uyğun və qarşılıqlı hörmət əsasında olmasıdır. Valideynin “bu qədər kömək edə bilərəm”, “bu gün istirahətə ehtiyacım var”, “sağlamlığıma və gələcəyimə vəsait ayırmalıyam” deməsi normal qəbul edilməlidir. Nənə və babaların nəvələrinə qayğısı da onların gücü və razılığı nəzərə alınaraq təşkil olunmalıdır. Yetkin övlad valideyninin də ayrıca həyatı, arzuları və ehtiyacları olduğunu görməlidir. Münasibət zamanla daha qarşılıqlı xarakter almalıdır: valideyn övladın yanında olduğu kimi, övlad da valideynin həyatını yüngülləşdirməyə çalışmalıdır. Sağlam ailədə sevgi davam edir, məsuliyyət isə bölüşdürülür. Valideyn övladını həyata hazırlayarkən öz həyatını da yaşamaq haqqını qoruyur.
Ayhan
14:00 28.10.2026
Oxunuş sayı: 188
