Sülh fonunda köhnə iddialar: Ermənistanın Qarabağ reaksiyası nəyi göstərir? – TƏHLİL
Azərbaycanla Ermənistan arasında uzun illər davam edən münaqişənin hərbi mərhələsi başa çatsa da, Qarabağ mövzusu ətrafında siyasi və informasiya mübahisələri davam edir. Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura son səfərindən sonra Ermənistanda yaranan reaksiyalar bunu bir daha göstərdi. Səfərdə müxtəlif ölkələri və beynəlxalq təşkilatları təmsil edən diplomatlar Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərdə olub, bölgədə aparılan bərpa-quruculuq işləri və tarixi-mədəni abidələrlə tanış olublar. Bu tip səfərlər 2020-ci ildən sonra dəfələrlə təşkil edilib və Azərbaycanın həmin ərazilər üzərində faktiki və hüquqi suverenliyinin beynəlxalq diplomatik praktikada adi reallığa çevrildiyini göstərir.
Ermənistanda yaranan narazılıq isə bir sualı yenidən gündəmə gətirdi: İrəvan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü rəsmən tanıyırsa, xarici diplomatların Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinə səfəri niyə siyasi mübahisəyə çevrilir?
Son reaksiyaların hamısını eyni məzmunda qiymətləndirmək də düzgün olmazdı. Ermənistanın bəzi siyasi və ictimai dairələri diplomatların səfərinin özündən daha çox Gəncəsər və Xudavəng kimi dini-tarixi abidələrin mənşəyinin Azərbaycan tərəfinin təqdimatında Qafqaz Albaniyası irsi ilə əlaqələndirilməsinə etiraz edib. Ermənistan rəsmiləri bu abidələri erməni dini-mədəni irsinin tərkib hissəsi hesab etdiklərini bildiriblər. Burada iki fərqli mövzunu ayırmaq lazımdır.
Birincisi, Azərbaycanın suveren ərazisinə xarici diplomatların səfəridir. İkincisi, həmin ərazilərdə yerləşən tarixi abidələrin mənşəyi ilə bağlı Azərbaycan və Ermənistan tarixşünaslıqları arasındakı mübahisədir. Tarixi abidələrin mənşəyi elmi araşdırmanın mövzusudur. Epigrafika, arxeologiya, memarlıq tarixi və yazılı mənbələr əsasında bu məsələdə müxtəlif elmi mövqelərin mövcudluğu mümkündür. Lakin tarixşünaslıq mübahisəsi dövlət suverenliyi məsələsi ilə eyniləşdirilə bilməz.
Azərbaycanın Qarabağ üzərində suverenliyi müasir beynəlxalq hüquq baxımından mübahisəli status daşımır. Beynəlxalq birlik Qarabağı heç vaxt müstəqil dövlət və ya Ermənistan Respublikasının ərazisi kimi tanımayıb. 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr də Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü təsdiqləyən siyasi-hüquqi çərçivənin mühüm hissəsi olmuşdu. Həmin sənədlərdə Kəlbəcər, Ağdam, Zəngilan və Azərbaycanın digər ərazilərindən qüvvələrin çıxarılması tələb edilirdi. Buna görə Qarabağ və ətraf rayonlarla bağlı məsələ Azərbaycan cəmiyyətində sadəcə keçmiş hərbi münaqişənin xatirəsi kimi deyil, uzun müddət həll edilməmiş ərazi problemi kimi qəbul olunub.
Bugünkü həssaslığın köklərini də burada axtarmaq lazımdır.
Ermənistanın 23 avqust 1990-cı ildə qəbul etdiyi Müstəqillik Bəyannaməsinin preambulasında 1 dekabr 1989-cu il tarixli Ermənistan SSR və Dağlıq Qarabağın “birləşdirilməsi” barədə qərara istinad edilir. Azərbaycan uzun müddətdir bu müddəanı Ermənistanın hüquqi-siyasi sənədlərində keçmiş ərazi iddiasının izi kimi qiymətləndirir.
Ermənistan hakimiyyətinin mövqeyi isə fərqlidir. İrəvan bildirir ki, hazırkı Ermənistan Konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddiası yoxdur və Müstəqillik Bəyannaməsinə edilən istinad avtomatik şəkildə hüquqi ərazi tələbi yaratmır. Bu ziddiyyət Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin hələ tam həll olunmamış məsələlərindən biridir. Problem yalnız tarixi sənədin necə şərh olunması ilə bağlı deyil. Bakı gələcək sülhün hüquqi baxımdan heç bir ikimənalılıq saxlamamasını istəyir. İrəvan isə mövcud hüquqi sisteminin qonşu dövlətə qarşı ərazi iddiası yaratmadığını müdafiə edir. Məsələnin həlli siyasi polemikadan daha çox hüquqi mexanizm tələb edir.
Son illərdə iki ölkə arasında əldə olunmuş razılaşmalar isə əvvəlki dövrlə müqayisədə tamam başqa çərçivə yaradıb. 6 oktyabr 2022-ci ildə Praqada keçirilən görüşdən sonra Azərbaycan və Ermənistan 1991-ci il Alma-Ata Bəyannaməsinə sadiqliklərini təsdiqlədilər. Bununla tərəflər bir-birinin ərazi bütövlüyü və suverenliyinin tanındığını bəyan etdilər. 2024-cü ildə bu prinsip sərhəddə praktiki mərhələyə keçdi. Qazax-Tavuş istiqamətində delimitasiya işləri aparıldı və sərhədin müəyyən hissəsi danışıqlar əsasında müəyyənləşdirildi. Onilliklər boyu hərbi qarşıdurma mənbəyinə çevrilə biləcək məsələ ilk dəfə hüquqi və texniki prosedurla həll olunmağa başladı. 2025-ci ilin avqustunda isə Azərbaycan və Ermənistan arasında “Sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin təsis edilməsi haqqında Saziş”in razılaşdırılmış mətni paraflandı. Bu sənədin siyasi çəkisi ondan ibarətdir ki, tərəflər qarşılıqlı ərazi iddialarından imtina, dövlət sərhədlərinin toxunulmazlığı və gücdən istifadə edilməməsi prinsiplərini yazılı şəkildə qəbul ediblər.
Bu mərhələdən sonra Ermənistanın Qarabağla bağlı istənilən rəsmi mövqeyinin qiymətləndirilməsi üçün daha konkret meyar yaranıb: həmin mövqe qəbul edilmiş sülh prinsiplərinə uyğundur, yoxsa yox? Elə diplomatların Qarabağa səfəri ətrafındakı mübahisəni də bu kontekstdə qiymətləndirmək mümkündür.
Ermənistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyırsa, xarici diplomatların Qarabağa səfəri hüquqi baxımdan ayrıca razılıq tələb edən məsələ deyil. Azərbaycanın öz ərazisində diplomatik səfər təşkil etməsi dövlət suverenliyinin adi təzahürüdür. Başqa məsələ həmin səfər zamanı tarixi-mədəni irsin necə təqdim edilməsidir. Ermənistan tərəfi müəyyən abidələrin mənşəyi ilə bağlı Azərbaycan rəsmilərinin mövqeyinə etiraz edə bilər. Bu, tarixşünaslıq və mədəni irs mübahisəsidir. Lakin belə etirazın Azərbaycanın həmin ərazilər üzərində suverenliyinin mübahisələndirilməsinə çevrilməsi artıq başqa siyasi məna daşıyır.
Məhz bu sərhədi müəyyən etmək vacibdir.
Ermənistan daxilində Qarabağla bağlı əvvəlki siyasi terminologiyanın hələ də işlədilməsi Azərbaycanda diqqətlə izlənilir. Bunun səbəbi yalnız bugünkü informasiya mübahisəsi deyil. Qarabağ münaqişəsinin başlanğıcında da proses birdən-birə genişmiqyaslı müharibəyə çevrilməmişdi. Əvvəlcə siyasi tələblər, “birləşmə” çağırışları və tarixi arqumentlər ön plana çıxmışdı. Sonradan bu proses silahlı münaqişəyə çevrildi. Bu tarixi təcrübə Azərbaycanda Qarabağla bağlı hər hansı ərazi məzmunlu siyasi ritorikaya həssas münasibəti izah edir.
Amma 2026-cı ilin siyasi vəziyyətini 1990-cı illərin əvvəli ilə eyniləşdirmək də doğru olmazdı. İndi tərəflər arasında birbaşa danışıqlar var. Sərhəd delimitasiyası aparılır. İqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin qurulması istiqamətində addımlar atılır. Sülh sazişinin əsas mətni razılaşdırılıb.Əvvəlki dövrdən əsas fərq budur. Bu dəyişiklik Ermənistan daxilindəki bütün siyasi qüvvələrin Qarabağa münasibətinin də dəyişdiyi anlamına gəlmir. Müxalifət, ictimai təşkilatlar, media və müxtəlif siyasi qruplar hökumətdən fərqli mövqe səsləndirə bilərlər. Ona görə də hər sərt bəyanatı Ermənistan dövlətinin rəsmi siyasəti kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Eyni zamanda dövlət siyasətinin qiymətləndirilməsi üçün də aydın meyar mövcuddur: Ermənistan hökuməti Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdığını və Qarabağı Azərbaycan ərazisi hesab etdiyini rəsmən bəyan edib. Əgər rəsmi siyasət bu mövqedən geri çəkilərsə, bu, sülh prosesində ciddi dəyişiklik sayılar. Ayrı-ayrı siyasi qrupların fərqli çıxışları isə dövlət siyasəti ilə eyni hüquqi çəkidə deyil. Bu fərqləndirmə həm faktoloji dəqiqlik, həm də siyasi prosesin düzgün anlaşılması üçün lazımdır.
Son hadisələr başqa bir problemi də üzə çıxarır: rəsmi sənədlərdə əldə olunan razılaşmalarla ictimai-siyasi düşüncə eyni sürətlə dəyişmir.
Sülh müqaviləsinin maddəsini bir neçə ay ərzində razılaşdırmaq mümkündür. Onilliklər ərzində formalaşmış qarşılıqlı inamsızlığın aradan qalxması isə daha uzun prosesdir.
Azərbaycan cəmiyyətində Ermənistanın Qarabağla bağlı hər reaksiyasının diqqətlə qarşılanmasının səbəbləri məlumdur: işğal dövrü, məcburi köçkünlük, dağıdılmış yaşayış məntəqələri və uzun illər nəticəsiz qalmış danışıqlar.
Ermənistan cəmiyyətinin mövqeyinə isə 2023-cü ildə Qarabağ ermənilərinin Ermənistana köçməsi və bunun yaratdığı sosial-psixoloji təsir ciddi şəkildə təsir edir.
Bu iki fərqli tarixi yaddaş siyasi ritorikanı hələ uzun müddət müəyyən edə bilər.
Lakin dövlətlərarası münasibətlərin hüquqi əsasını tarixi yaddaş deyil, qarşılıqlı tanınmış sərhədlər müəyyən etməlidir. Bu məqam Qarabağla bağlı hazırkı mübahisənin də əsas xəttidir.
Orta əsrlərə aid xəritə, tarixi dövlətin sərhədi, etnik məskunlaşma haqqında fərqli təsəvvür və ya qədim abidənin mənşəyi müasir dövlət sərhədini dəyişmir.
Azərbaycan və Ermənistan arasında davam edən delimitasiya da məhz bu prinsipə əsaslanır.
Sovet İttifaqı dağılan zaman mövcud olmuş inzibati sərhədlərin dövlətlərarası sərhəd kimi qəbul olunması həm Ermənistanın Azərbaycana, həm də Azərbaycanın Ermənistana qarşı ərazi iddiasının qarşısını almağa yönəlmiş hüquqi çərçivə yaradır.
Bu çərçivənin ardıcıl tətbiqi hər iki tərəf üçün vacibdir.
Qarabağa diplomatların səfəri ətrafında yaranmış son polemika göstərir ki, hərbi qarşıdurmanın başa çatması siyasi mübahisələrin bitməsi demək deyil. İndi qarşıdurmanın əsas sahələrindən biri informasiya məkanıdır. Burada isə sözlərin çəkisi xüsusilə artır.
Tarixi abidənin mənşəyi barədə mübahisə elmi diskussiya səviyyəsində qala bilər. Diplomatik səfərə etiraz siyasi mövqe kimi səslənə bilər. Lakin həmin mövqelər dövlətlərin ərazi bütövlüyünü şübhə altına alan çağırışa çevrilirsə, məsələ artıq sülh prosesinin özünə toxunur. Buna görə Ermənistanın son reaksiyalarını qiymətləndirərkən bütün mövqeləri vahid “təxribat” anlayışı altında təqdim etmək əvəzinə onların siyasi məzmununu ayırmaq daha doğru olar. Mədəni irslə bağlı etiraz bir məsələdir. Azərbaycanın Qarabağ üzərində suverenliyinin mübahisələndirilməsi isə tamam başqa məsələdir.
Sülh prosesinin gələcəyi də məhz bu fərqin qorunmasından asılıdır.
Azərbaycan üçün əsas məsələ Ermənistanın Qarabağ haqqında hansı emosional ifadədən istifadə etməsi deyil, dövlət səviyyəsində hansı hüquqi və siyasi mövqeni davam etdirməsidir. Ermənistan üçün də əsas göstərici Azərbaycanın onun suverenliyinə münasibətdə qəbul etdiyi öhdəliklərə necə əməl etməsidir. Tərəflərin əlində artıq bunun üçün kifayət qədər aydın çərçivə var: qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınması, sərhədlərin delimitasiyası, ərazi iddialarından imtina və gücdən istifadə edilməməsi. Əsas sınaq bu prinsiplərin siyasi gündəlikdə necə tətbiq olunacağıdır.
Diplomatların Qarabağa səfəri ətrafında yaranmış mübahisə də göstərdi ki, sülh sənədlərinin qəbulundan sonra növbəti mərhələ həmin sənədlərin yaratdığı reallığın siyasi düşüncədə qəbul edilməsidir. Azərbaycan üçün Qarabağın statusu məsələsi bağlanıb və bölgə ölkənin suveren ərazisi kimi idarə olunur. Ermənistan hökuməti də Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdığını bəyan edir. Bu iki mövqe sülh prosesinin əsasını təşkil edirsə, gələcək münasibətlərdə ən mühüm məsələ həmin prinsipin ritorikada və praktik addımlarda pozulmamasıdır. Əks halda köhnə münaqişənin dili yeni siyasi gərginlik üçün yenidən istifadə oluna bilər.
Son reaksiyaların verdiyi əsas mesaj da budur: Azərbaycan və Ermənistan arasında davamlı sülh yalnız sənədlərin imzalanması ilə deyil, keçmiş ərazi iddialarının siyasi dövriyyədən çıxması ilə möhkəmlənə bilər.
Dosent Azad Qurbanov
Qərbi Azərbaycan İcması Ziyalılar Şurasının üzvü
15:50 18.09.2026
Oxunuş sayı: 44
