Qara dənizdə gərginlik: Türkiyə də müharibəyə qoşula bilər
Rusiya-Ukrayna müharibəsi artıq yalnız iki ölkə arasındakı cəbhə xətti ilə məhdudlaşmır. Döyüşlərin Qara dənizə və dəniz infrastrukturuna yayılması regionun təhlükəsizlik gündəmini də dəyişir. Xüsusilə mülki və kommersiya gəmilərinin hərəkəti, limanların fəaliyyəti və beynəlxalq yük daşımalarının təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlar artır. Qara dəniz həm Avropa ilə Asiya arasında mühüm ticarət yollarından biri, həm də Ukrayna və Rusiyanın kənd təsərrüfatı məhsullarının dünya bazarlarına çıxarılmasında əsas marşrutlardan biridir. Buna görə burada hərbi gərginliyin artması yalnız sahilyanı ölkələr üçün deyil, daha geniş iqtisadi və təhlükəsizlik nəticələri yarada bilər. Türkiyə isə Qara dənizə çıxışı, Bosfor və Dardanel boğazları səbəbindən prosesdə xüsusi strateji mövqeyə malikdir. Ankara müharibənin əvvəlindən Montrö Konvensiyasının imkanlarından istifadə etməklə boğazlardan hərbi gəmilərin keçidinə nəzarət edir. Eyni zamanda Türkiyə Rusiya və Ukrayna arasında diplomatik təmasların saxlanılması və Qara dənizdə kommersiya daşımalarının davam etdirilməsi istiqamətində təşəbbüslər göstərir. Son dövrdə dənizdə hərbi fəallığın artması fonunda isə əsas məsələ qarşıdurmanın daha geniş regional təhlükəsizlik probleminə çevrilməsinin qarşısının alınmasıdır.
Mövzu ilə bağlı hüquqşünas Əlövsət Allahverdiyev Crossmedia.az-a açıqlamasında bildirib:
“Birincisi, burada gəmiçilik və insan təhlükəsizliyi məsələsi öndə dayanır. Qara dənizdə hərbi əməliyyatların genişlənməsi ticarət gəmilərinin təhlükəsiz hərəkətini daha da çətinləşdirə bilər. Hazırda artıq kommersiya gəmilərinə qarşı hücumların artdığı barədə məlumatlar var. Reuters-in məlumatına görə, bəzi ticarət gəmiləri PUA hücumlarından qorunmaq üçün özlərinə improvizə edilmiş müdafiə vasitələri quraşdırmağa başlayıblar. İkincisi, Türkiyənin birbaşa təhlükəsizlik riski artır. Türkiyənin Qara dəniz sahili, Bosfor və Dardanel boğazları ölkəyə xüsusi strateji əhəmiyyət verir. Qara dənizdəki hərbi qarşıdurmanın genişlənməsi Türkiyənin həm dəniz təhlükəsizliyinə, həm də ticarət və logistika fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Ankara məhz buna görə 2022-ci ildən Montrö Konvensiyasının müddəalarını tətbiq edərək hərbi gəmilərin boğazlardan keçidinə məhdudiyyətlər qoyub”.
Hüquqşünas qeyd edib ki, üçüncüsü, NATO-Rusiya qarşıdurmasının genişlənməsi riskidir: “Qara dənizdə Türkiyə ilə yanaşı Rumıniya və Bolqarıstan kimi NATO ölkələrinin də sahilləri var. Buna görə hər hansı hərbi insidentin NATO ölkəsinin ərazisinə, gəmisinə və ya vətəndaşlarına təsir etməsi qarşıdurmanın daha geniş təhlükəsizlik böhranına çevrilməsi riskini yüksəldər. Burada xüsusilə təsadüfi insidentlər, PUA və raketlərin yanlış istiqamətə getməsi kimi ssenarilər əhəmiyyətlidir. Dördüncüsü, enerji və ərzaq təhlükəsizliyi. Qara dəniz Ukraynanın kənd təsərrüfatı məhsullarının dünya bazarlarına çıxarılmasında mühüm marşrutdur. Türkiyə 2026-cı ilin avqustunda Qara dənizdən taxılın təhlükəsiz daşınmasını təmin etmək üçün yeni plan hazırladığını və həm Rusiya, həm də Ukrayna ilə danışıqlar apardığını açıqlamışdı. Türkiyənin mövqeyini yalnız hərbi təhlükəsizlik prizmasından izah etmək düzgün olmaz. Ankara eyni zamanda Qara dənizin kommersiya və diplomatik baxımdan mümkün qədər açıq və təhlükəsiz qalmasında maraqlıdır. Türkiyə müharibənin əvvəlindən Montrö mexanizmini tətbiq edib, həmçinin Qara dəniz Taxıl Təşəbbüsünün yaradılmasında vasitəçi rolunu oynayıb. Fidanın son açıqlamasında da Türkiyənin əsas yanaşması görünür: Ankara tərəflərdən Qara dənizdə mülki gəmilərə hücumların qarşısının alınması üçün mexanizm və moratorium barədə razılaşma əldə etməyə çalışdığını bildirir”.
Zeynəb Həsən
18:15 16.09.2026
Oxunuş sayı: 58
