Siçanlara cənnət yaratdılar, amma nəticə hamını şoka saldı
Amerikalı etoloq Con B. Kalhoun siçanlar üzərində apardığı qeyri-adi təcrübə ilə ideal şəraitin belə bir populyasiyanın dağılmasının qarşısını ala bilməyəcəyini göstərməyə çalışıb.
Crossmedia.az ˝Unian˝a istinadən xəbər verir.
1968-ci ilin iyulunda başlayan təcrübədə alim siçanlar üçün bütün imkanların olduğu xüsusi mühit yaradıb. Burada qida və suya limitsiz çıxış, yırtıcıların və xəstəliklərin olmaması, rahat yatmaq və çoxalmaq üçün şərait təmin edilib.
Təcrübə üçün xüsusi hazırlanmış təxminən 2,6x2,6 metr ölçülü qəfəsə 4 cüt siçan yerləşdirilib. Ərazidə yem qabları, su mənbələri, yuva hazırlamaq üçün materiallar və 256 yuva qutusu olub. Kalhoun hesablamışdı ki, bu yuvalar təxminən 3840 siçanın yaşaması üçün kifayət edə bilər.
İlk mərhələdə siçanların sayı sürətlə artmağa başlayıb. Uyğunlaşma dövründən sonra populyasiya təxminən hər 55 gündən bir iki dəfə çoxalıb. 315-ci günə qədər koloniyada təxminən 620 siçan olub.
Lakin daha sonra artım kəskin şəkildə zəifləyib. Təxminən 560-cı gündə siçanların sayı 2200-ə çataraq maksimum həddə yüksəlib və bundan sonra artım dayanıb. Bu isə kifayət qədər qida və boş yuva yerlərinin olmasına baxmayaraq baş verib.
Problem qida deyil, sosial münasibətlər idi
Kalhoun müşahidə edib ki, zaman keçdikcə siçan koloniyasının sosial quruluşu pozulmağa başlayıb. Yetkinliyə çatan erkək siçanlar öz ərazilərini tapa bilməyib, çünki bütün uyğun yerlər artıq tutulmuşdu.
Nəticədə onlar qəfəsin mərkəzi hissəsində toplaşıb və burada tez-tez qarşıdurmalar yaranıb. Dişi siçanların davranışları da dəyişib. Bəziləri balalarına qulluq etməyi dayandırıb, hətta onlara qarşı aqressiv davranmağa başlayıb.
Balaların sağ qalma göstəricisi azalıb və nəslin davam etdirilməsi prosesi tədricən zəifləyib.
Təcrübənin son mərhələlərində Kalhoun bəzi erkək siçanları gözəllər adlandırıb. Bu heyvanlar sağlam görünür, təmiz tüklərə malik olur və döyüşlərdə iştirak etmədikləri üçün bədənlərində yaralar olmurdu. Lakin onlar cütləşməyə, ərazi uğrunda mübarizəyə və ya balaların böyüdülməsinə maraq göstərmirdilər. Onların əsas fəaliyyəti yemək, içmək, özlərinə qulluq etmək və yatmaqdan ibarət idi.
Təcrübədə son mühüm hadisə təxminən 920-ci gündə qeydə alınıb. Bundan sonra koloniyanın sayı azalmağa davam edib.
Davranış tələsi anlayışı
Kalhoun bu tip təcrübələri daha əvvəl də aparmışdı və belə vəziyyətləri təsvir etmək üçün davranış tələsi terminindən istifadə etmişdi.
Sonradan onun nəticələri insan cəmiyyətində sıxlıq, sosial təcrid, doğum səviyyəsinin azalması və ictimai əlaqələrin zəifləməsi kimi mövzuları izah etmək üçün metafora kimi istifadə olunmağa başladı.
Alim özü də etiraf edirdi ki, onun marağı yalnız siçanlarla məhdudlaşmırdı. O, çıxışlarından birində siçanlardan danışacağını, lakin düşüncələrinin əsasən insanlarla bağlı olacağını qeyd etmişdi.
08:30 23.08.2026
Oxunuş sayı: 54
