Xəstəlik adları necə yaranır? Hər tibbi terminin arxasında bir tarix var
Gündəlik həyatda tez-tez eşitdiyimiz “hepatit”, “diabet”, “Alzheimer”, “Parkinson”, “Ebola” və “COVID-19” kimi sözlərin əksəriyyəti bizə sadəcə tibbi termin kimi görünür. Halbuki bu adların hər birinin arxasında müəyyən tarix, dil və məntiq dayanır. Bəzi xəstəliklər zədələnən orqanın adına, bəziləri əsas simptomuna, digərləri isə xəstəliyi ilk dəfə təsvir edən həkimin soyadına görə adlandırılıb. Elə xəstəlik adları da var ki, onların adı müəyyən şəhər, çay və ya meşə ilə bağlıdır.
Bəs bu adlar necə yaranıb?
Yunan və latın dillərinin izi
Tibbi terminologiyanın böyük hissəsinin kökü qədim yunan və latın dillərinə gedib çıxır. Bunun əsas səbəbi qədim dövrlərdən başlayaraq bu dillərin elm və tibb sahəsində geniş istifadə olunmasıdır. Belə terminlər adətən xəstəliyin hansı orqana təsir etdiyini, orqanda hansı prosesin baş verdiyini və ya əsas simptomun nə olduğunu ifadə edir. Məsələn, hepatit sözü qədim yunan dilində qaraciyər mənasını verən hepar sözü ilə iltihab bildirən -itis şəkilçisinin birləşməsindən yaranıb. Yəni hepatit sadə dillə desək, qaraciyərin iltihabıdır.
Nefrit böyrək mənasını verən yunan nephros sözündən, tetanus isə gərginlik və sərtlik mənası verən tetanos sözündən gəlir.
Tuberkulyoz latın dilində “kiçik şiş” və ya “düyün” mənasını verən tuberculum sözündən yaranıb.
Diabet sözünün də maraqlı tarixçəsi var. Qədim yunan dilində “keçmək” və ya “süzülmək” mənasını verən diabainein felindən yaranan bu termin xəstələrdə sidik ifrazının artması ilə əlaqələndirilirdi.
Epilepsiya isə yunan dilində “tutmaq”, “ələ keçirmək” mənasını verən epilambanein sözündən gəlir. Bu ad xəstəliyin qəfil tutmalarla müşayiət olunmasına işarə edir.
Bu cür terminlər əsrlər ərzində müxtəlif dillərə keçərək beynəlxalq tibbi dilin əsasını formalaşdırıb. Bəzi xəstəliklər insanların adını daşıyır Xəstəlik adlarının başqa bir qrupu eponimlərdir. Eponim xəstəliyin, sindromun və ya tibbi halın müəyyən şəxsin adı ilə adlandırılmasıdır.
Məsələn, Alzheimer xəstəliyi alman həkim Alois Alzheimerin adı ilə bağlıdır. O, 1906-cı ildə xəstəliyin xarakterik əlamətlərini təsvir edib.
Parkinson xəstəliyi isə ingilis həkim James Parkinsonun adı ilə bağlıdır. Parkinson 1817-ci ildə xəstəliyi “sarsıdıcı iflic” kimi təsvir etmişdi.
Eyni qaydada Crohn xəstəliyi amerikalı həkim Burrill Crohnun, Down sindromu isə ingilis həkim John Langdon Downun adı ilə əlaqələndirilir.
Bu cür adlandırma tibbin inkişafında mühüm rol oynayan şəxslərin adlarını yaşatsa da, eponimlərin bir çatışmazlığı var: xəstəliyin mahiyyəti haqqında birbaşa məlumat vermirlər. Məsələn, “Alzheimer” sözünü eşidən insan yalnız adından xəstəliyin beyinə və yaddaşa təsir etdiyini anlaya bilməz.
Xəstəliklər şəhərlərin və coğrafi məkanların adını necə aldı?
Bəzi xəstəliklərin adı isə müəyyən coğrafi məkanlardan gəlir. Bu, xüsusilə keçmişdə xəstəlik ilk dəfə müəyyən ərazidə müşahidə olunanda və ya həmin ərazidə böyük epidemiya baş verəndə geniş yayılmışdı.
Ebola xəstəliyinin adı Konqo Demokratik Respublikasında yerləşən Ebola çayından götürülüb.
Zika virusu adını Uqandadakı Zika meşəsindən alıb.
Lyme xəstəliyi isə ABŞ-ın Konnektikut ştatında yerləşən Lyme şəhərinin adını daşıyır. Xəstəlik həmin ərazidə geniş şəkildə araşdırıldıqdan sonra bu adla tanınıb.
Daha məşhur nümunələrdən biri isə İspan qripidir. 1918-ci il pandemiyasının əslində İspaniyada yaranması sübut edilməsə də, İspaniya həmin dövrdə xəstəlik haqqında məlumatların daha açıq yayımlandığı ölkələrdən biri idi. Nəticədə xəstəlik “İspan qripi” adı ilə tarixə düşdü. Bəzən xəstəliyin görünüşü və ya simptomu əsas götürülür. Xəstəlik adlarının bir qismi isə onların yaratdığı simptom və ya xarici görünüşlə bağlıdır. Məsələn, influenza sözünün mənşəyi italyan dilindəki “təsir” mənasını verən ifadəyə gedib çıxır. Orta əsrlərdə insanlar xəstəliklərin yaranmasını göy cisimlərinin təsiri ilə əlaqələndirirdilər. Xərçəng sözünün tibbdəki tarixçəsi də maraqlıdır. Latın dilində cancer “xərçəng” deməkdir. Qədim həkimlər bəzi şişlərin ətrafındakı damarların xərçəngin ayaqlarına bənzədiyini düşündükləri üçün bu ifadədən istifadə edirdilər. Virusun adı da xəstəliyin adını müəyyən edə bilər. Müasir dövrdə xəstəliklərin adlandırılmasında törədicinin, yəni virus və ya bakteriyanın xüsusiyyətləri də nəzərə alınır. Məsələn, HİV insan immunçatışmazlığı virusunun adıdır. SARS-CoV-2 isə COVID-19 xəstəliyinə səbəb olan koronavirusun elmi adıdır. Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, virusun adı ilə onun yaratdığı xəstəliyin adı həmişə eyni olmur. COVID-19 xəstəliyinin adı “coronavirus disease 2019” ifadəsindən yaranıb. Buradakı “19” isə xəstəliyin ilk dəfə 2019-cu ildə müəyyən edilməsinə işarə edir.
Niyə artıq xəstəliklərə hər ad verilmir?
Xəstəlik adlandırılması yalnız elmi məsələ deyil. Bu adlar bəzən insanların, ölkələrin və bütöv icmaların münasibətinə təsir göstərə bilər. Məsələn, xəstəliyin hansısa ölkənin, xalqın və ya heyvanın adı ilə əlaqələndirilməsi həmin qruplara qarşı yanlış münasibət və stiqma yarada bilər. Xüsusilə epidemiyalar zamanı belə adlandırmalar sosial və iqtisadi problemlərə səbəb ola bilər. Bu səbəbdən Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı 2015-ci ildə yeni yoluxucu xəstəliklərin adlandırılması ilə bağlı tövsiyələr yayıb. Tövsiyələrə əsasən, yeni xəstəliklərə ad verilərkən coğrafi məkanlardan, şəxslərin adlarından, heyvan və qida adlarından, eləcə də insanlarda qorxu yarada biləcək ifadələrdən mümkün qədər istifadə edilməməlidir. Bunun əvəzinə xəstəliyin simptomlarını, təsir etdiyi orqanı və ya digər obyektiv xüsusiyyətlərini ifadə edən adlara üstünlük verilir.
Bir sözün arxasında min illik tarix
Bu gün tibbi termin kimi qəbul etdiyimiz sözlərin böyük hissəsi əslində qədim dillərin, tarixi hadisələrin və elmi kəşflərin izlərini daşıyır. “Alzheimer” deyəndə bir həkimin soyadı, “hepatit” deyəndə qaraciyər və iltihab, “Ebola” deyəndə bir çay, “Zika” deyəndə isə bir meşə yada düşür. Deməli, xəstəlik adları təsadüfi sözlər deyil. Onlar bəzən xəstəliyin mahiyyətini, bəzən onu araşdıran insanı, bəzən də xəstəliyin tarixdəki ilk izlərini özündə əks etdirir. Tibbin inkişafı ilə xəstəliklərin adlandırılması da dəyişir. Keçmişdə daha çox şəxslərin və coğrafi məkanların adlarından istifadə olunurdusa, müasir tibbdə daha dəqiq, neytral və elmi terminlərə üstünlük verilir. Beləliklə, hər tibbi adın arxasında yalnız bir xəstəlik deyil, həm də dil, tarix və elmin inkişaf yolu dayanır.
Ayhan
18:00 20.08.2026
Oxunuş sayı: 57
