Rusiyanın etno-mədəni diaqnostikası
Geniş müzakirələrin nəticəsində məsələyə klassik yanaşmanı xeyli dəyişdirmək lazım olduğu qərarına gəldik. Əsas prinsip olaraq “Rusiya dövlətinin böyük mədəni kapitalını avtomatik olaraq rus etnosunun mədəni irsi hesab etmək olmaz” ideyası irəli sürülür. Buna əsaslanaraq diaqnostikanı belə formalaşdırmaq olar.
Etno-mədəni diaqnostika müəyyən xalqın tarixi təcrübəsinin onun dəyərlər sistemində, kollektiv yaddaşında, mifologiyasında, dilində, folklorunda, incəsənətində, simvollarında, mərasimlərində və gündəlik davranışlarında yaratdığı davamlı strukturların müəyyənləşdirilməsi və onların cəmiyyətin inkişafına təsirinin qiymətləndirilməsidir. Bu metod Rusiyaya tətbiq edilərkən ilk növbədə Rusiya dövləti ilə rus etnosunu eyniləşdirməmək tələb olunur. Çünki Rusiya tarixində rus etnosunun yaratdığı mədəniyyətlə imperiyanın çoxsaylı xalqlarının, daha sonra isə SSRİ-nin birgə yaratdığı mədəni kapital bir-birinə qarışmışdır.
Bu baxımdan rus ədəbiyyatı, rusdilli ədəbiyyat, imperiya mədəniyyəti və sovet mədəniyyəti eyni anlayış deyil. Eyni zamanda Puşkin, Tolstoy və ya Dostoyevskinin dünya səviyyəli yaradıcılığının mövcudluğu öz-özlüyündə onların əsərlərinin rus etno-mədəni özünütəşkilinin göstəricisi olduğunu sübut etmir. Eyni problem rus dilində yazan qeyri-rus mənşəli müəlliflərin və SSRİ-nin digər xalqlarının yaratdığı mədəni məhsulların sonradan “rus mədəniyyəti” adı altında təqdim edilməsində də meydana çıxır. Buna görə Rusiya diaqnostikasında əsas sual “Rusiya nə yaradıb?” deyil, “rus etnosu öz daxili mədəni mühitində nə yaradıb və bunu nəsillər boyunca necə reproduksiya edib?” sualı olmalıdır.
Bu yanaşma Rusiya məkanında çox güclü qeyri-rus etno-mədəni sistemlərin mövcudluğunu da nəzərə almağı tələb edir. Tatarların mətbəxi və məişət ənənələri, Qafqaz xalqlarının geyim, musiqi, rəqs və davranış kodları, çeçenlərin mərdlik və islam identikliyi, Dağıstan xalqlarının kollektiv ənənələri, Sibir xalqlarının dini və dünyagörüşü rus etnosunun deyil, həmin xalqların öz mədəni özünütəşkilinin məhsullarıdır. Buna görə onların Rusiya dövlətinin mədəni kapitalına daxil olması həmin irsin rus milli irsinə çevrilməsi demək deyil.
Rus etno-mədəni diaqnostikasında başqa bir mühüm xüsusiyyət dövlət identikliyi ilə etno-mədəni identikliyin uzunmüddətli qarışmasıdır. Rusiya tarixində pravoslavlıq, imperiya, çar hakimiyyəti, sovet ideologiyası, böyük dövlətçilik və müasir “Rus ideyası” müxtəlif dövrlərdə birləşdirici funksiyanı yerinə yetirmişdir. Lakin bunların əksəriyyəti xalqın gündəlik həyatına əsaslanan milli həyat layihəsindən daha çox “dövlətin necə güclü, böyük və davamlı olması” sualına cavab vermişdir.
Bu baxımdan “Rus ideyası”nın qeyri-müəyyənliyi diaqnostik baxımdan səbəb deyil, simptom kimi görünür. Problem yalnız ideyanın məzmununun qeyri-müəyyənliyi deyil, onun subyektinin də qeyri-müəyyənliyidir. “Rus ideyası” rus etnosunun ideyasıdır, yoxsa çoxmillətli Rusiya dövlətinin ideyası? Çeçen, tatar, avar və ya dargin üçün bu ideyanın hansı konkret mədəni məna daşıdığı ayrıca araşdırılmalıdır.
Beləliklə, ilkin diaqnostik nəticə “rus mədəniyyəti zəifdir” və ya “rusların mədəni irsi yoxdur” kimi hökm ola bilməz. Daha əsaslandırılmış nəticə budur: “Rusiya dövlətinin malik olduğu böyük mədəni kapital ilə rus etnosunun öz daxili etno-mədəni özünütəşkilinin yaratdığı mədəni kapital arasında ciddi fərqləndirmə aparılmalıdır.” Bu fərqləndirmə aparılmadan Rusiya haqqında “böyük mədəniyyət”, “rus irsi”, “rus ideyası” və “rus milli kimliyi” anlayışları bir-birinə qarışır. Rusiyanın etno-mədəni diaqnostikasının əsas problemi də məhz bu qarışıqlığın özüdür.
Bu səbəbdən də Rusiya üçün son diaqnostik hipotez belə ifadə edilə bilər: Rusiya tarixində dövlətin siyasi-inzibati bütövlüyü ilə rus etnosunun daxili etno-mədəni özünütəşkili arasında uzunmüddətli uyğunsuzluq mövcuddur və dövlət bu boşluğu müxtəlif universal və ya dövlətyönlü ideyalarla, pravoslavlıq, imperiya, sovetçilik, böyük dövlətçilik və “Rus ideyası” ilə doldurmağa çalışmışdır.
Rusiyanın etno-mədəni mənzərəsinin əsas xüsusiyyəti onun böyük dövlət ərazisi ilə vahid və öz-özünə formalaşmış milli-mədəni nüvəsinin eyni şey olmamasıdır. Rusiya çoxsaylı xalqların mədəniyyətlərini özündə birləşdirən siyasi məkan olmuşdur. Buna görə imperiya və SSRİ dövründə yaranmış ümumi mədəni kapitalın bütövlükdə rus etnosunun məhsulu kimi təqdim edilməsi diaqnostik baxımdan yanlışdır.
Rus etnosunun öz mədəni nüvəsinə baxdıqda daha fərqli mənzərə yaranır. Bu nüvənin əsas xüsusiyyəti güclü dövlətçilik təsəvvürü ilə zəif formalaşmış vətəndaş-milli identikliyin yanaşı mövcudluğudur. Rus tarixində fərd, icma və dövlət münasibətlərində dövlət çox vaxt milli həyatın təşkilatçısı kimi çıxış etmiş, xalqın özünün yaratdığı siyasi-mədəni layihə isə ikinci planda qalmışdır. Çar imperiyası, pravoslavlıq, sovet sistemi və müasir böyük-dövlətçilik ardıcıl olaraq dövlətin birləşdirici funksiyasını gücləndirmişdir.
Bu səbəbdən rus kollektiv identikliyində “dövlətimiz” anlayışı “vətənimiz” və “birlikdə qurduğumuz cəmiyyət” anlayışlarından daha güclü görünür. Vətən təsəvvürü də çox vaxt konkret sosial-mədəni məkanla deyil, geniş ərazi, dövlət və tarixi qüdrət obrazı ilə əlaqələndirilir.
Rus mədəni yaddaşının mühüm hissəsi imperial və hərbi təcrübə ilə yüklənmişdir. Böyük ərazi, sərhədlərin genişləndirilməsi, müharibə, dövlətin qorunması və xarici təhlükə obrazı kollektiv yaddaşda təkrarlanan mövzulardır. Nəticədə dövlətin gücü və ərazi bütövlüyü insanın fərdi rifahından daha yüksək kollektiv dəyər kimi təqdim edilə bilir. Bu, insan itkilərinə və sosial fəlakətlərə münasibətdə müəyyən dözümlülük və fatalizm yarada bilən mədəni mexanizmdir.
Dini sahədə pravoslavlıq rus mədəniyyətinin mühüm tarixi komponentidir, lakin onun təsiri Qərbi Avropadakı katoliklikdən fərqli şəkildə inkişaf etmişdir. Kilsə uzun müddət dövlətlə qarşıdurmada olan müstəqil sosial institut deyil, dövlət hakimiyyəti ilə sıx bağlı legitimləşdirici qurum olmuşdur. Bunun nəticəsində pravoslavlıq xalqın müstəqil sosial özünütəşkilindən daha çox dövlətçilik, ənənə və mənəvi legitimlik sistemi kimi çıxış etmişdir. Müasir dövrdə isə bu dini kodun böyük hissəsi dünyəvi əhali üçün dini inancdan daha çox milli-siyasi simvola çevrilmişdir.
Rus xalq mədəniyyətində kollektiv dözümlülük, taleyə münasibətdə fatalizm, sərt həyat şəraitinə uyğunlaşma, içki məclisinin sosial kommunikasiya vasitəsinə çevrilməsi, kobud və emosional danışıq formalarının geniş yayılması kimi elementlər müşahidə olunur. Bunları “rusların xarakteri” kimi mütləqləşdirmək olmaz, lakin tarixi davranış strukturları kimi araşdırılmağa dəyər.
Eyni zamanda rus mədəniyyətində çox güclü fərdi daxili azadlıq axtarışı da mövcuddur. Bu, xüsusilə ədəbiyyatda və intellektual mühacirətdə görünür. Burada maraqlı paradoks yaranır: dövlətə və kollektiv siyasi qüvvəyə güclü tabeçiliklə yanaşı, fərdin dövlət və cəmiyyət qarşısında daxili azadlıq axtarışı da güclüdür. Bu səbəbdən rus intellektual mədəniyyəti ilə kütləvi dövlətçilik mədəniyyəti arasında ciddi məsafə yaranmışdır.
Rus etno-mədəni sisteminin ən mühüm diaqnostik xüsusiyyəti özünüreproduksiya edən milli həyat modelinin zəifliyidir. Rus dili, ədəbiyyatı və imperiya-sovet mədəniyyəti böyük mədəni kapital yaratmışdır. Lakin həmin kapitalın hamısını rus etnosunun özünütəşkilinin məhsulu hesab etmək mümkün deyil. Buna görə də “böyük mədəniyyət”in mövcudluğu avtomatik olaraq “güclü milli mədəni özünütəşkil” demək deyil.
Nəticədə Rusiya üçün diaqnostik mənzərəni belə yaratmaq olar: “Güclü dövlətçilik, geniş imperial yaddaş, çoxetnik siyasi məkan, zəif sərhədlənmiş etno-milli nüvə, dövlət tərəfindən formalaşdırılan kollektiv identiklik, fərdi və intellektual özünütəsdiq ilə dövlətçilik arasında davamlı gərginlik”. Bu sistemdə “Rus ideyası”nın daim yenidən axtarılması da təsadüfi hadisə deyil. O, mövcud etno-mədəni strukturun ən xarakterik simptomlarından biridir. Dövlət güclü və tarixi baxımdan davamlıdır, lakin “biz hansı cəmiyyəti birlikdə qururuq?” sualına cavab verən, bütün əhali tərəfindən təbii şəkildə mənimsənilmiş sabit milli həyat layihəsi hələ də aydın deyil.
17:50 17.08.2026
Oxunuş sayı: 46
