Öz dünyası bu dünyadan böyük şair – Zəlimxan Yaqub
Xalq şairi Zəlimxan Yaqub Azərbaycan poeziyasının sönməz ulduzu, xalqın rəğbətini qazanmış vətəndaş şair və sözün həqiqi mənasında mistik bir söz sərrafıdır. Onun yaradıcılığı sadəcə qafiyələnmiş misralardan ibarət deyil; bu yaradıcılıq xalq ruhunun, tarixin yaddaşının, milli mənəviyyatın və insan taleyinin rəngbərəng, fəlsəfi tərcümeyi-halıdır. Fəlsəfi sözü burada təsadüfi işlənməyib, Zəlimxan hər zərrədə bir fəlsəfə görür, onu açmağa, araşdırmağa və aydınlaşdırmağa çalışırdı. Şairin öz daxili dünyası nəfəs aldığı bu maddi dünyadan qat-qat böyük idi. Çünki o, sözün ilahi qüdrəti ilə reallığın sərhədlərini aşır, keçmişi, bu günü və gələcəyi vahid bir zaman fəzasında birləşdirirdi. Onun hər bir şeiri insan qəlbini minilliklərin sazı kimi kökləyən sehrli bir toxunuşdur. Gürcüstanın qədim Borçalı mahalında (Bolnisi rayonu) başlanan ömür cığırı Bakıya, Türkiyəyə və dünyanın müxtəlif mədəniyyət mərkəzlərinə qədər uzansa da, onun ürəyi həmişə bir nöqtədə – Vətən torpağında, ulu sazın qərib sədalarında və xalqının taleyində döyündü.
Saz ilə sözün ilahi nikahı: Əbədi ənənə
Zəlimxan Yaqubun poeziyası klassik şeir ənənəsi ilə müasir təfəkkürün mükəmməl vəhdətidir. O, kökü min illərə dayanan Dədə Qorqud hikmətindən, Yunus İmrə təsəvvüfündən, Füzuli yanğısından və Aşıq Ələsgər bədahətindən qidalanırdı. Lakin bu ulu bulaqlardan su içsə də, ədəbiyyata tamamilə özünəməxsus, təkrarsız və gur bir səslə gəlmişdi. Saz onun sadəcə musiqi aləti deyil, qəlbinin ən böyük sirdaşı, Türk ruhunun, tarixinin və mənəviyyatının rəmzi idi. Şair özünün şah əsərlərindən olan “Saz” poemasında bu qədim aləti fəlsəfi dərinliklə tərənnüm edir. Onun nəzərində saz telləri keçmişin qaranlıq sirlərini açan bir açar, qəlbin üsyanı, sevginin, kədərin və qəhrəmanlığın ortaq fəryadıdır. Onun poeziya dili sazın avazı kimi axıcı, yanıqlı və dərindir. Əbəs yerə deyilmir ki: “Zəlimxan nə yazsa, saz dilindədir”. Bu ifadə onun yaradıcılıq fəlsəfəsinin ən dürüst və lakonik tərifidir.
Vətən və Qarabağ ağrısı: şairin vətəndaşlıq zirvəsi
Zəlimxan Yaqub poeziyasının şah damarı Vətəndir. O, təbiəti sadəcə vizual bir gözəllik kimi təsvir etmir, dağın, daşın, çayın ruhunu canlandırır, torpağı canlandıraraq danışdırırdı. Müasir tariximizin ən ağrılı səhifəsi olan Qarabağ faciəsi və torpaq həsrəti onun yaradıcılığında dərin, qanayan yaralar buraxmışdı. “Xocalım, ay Xocalım” şeiri bu ağrının fəryada və üsyana çevrilmiş ən güclü bədii nümunəsidir. Şair bu qanlı soyqırımı qarşısında sükut kəsilmir, qəzəbini və intiqam çağırışını misraların gücü ilə dünyaya hayqırır:
Bu dağların qoynunda yaşıl bir kənd varıydı,
Əlvan saray, güllü bağ, gen aynabənd varıydı.
Neçə dodağı şəkər, söhbəti qənd varıydı,
Neçə incəbel gözəl, zülfü kəmənd varıydı.
Yoxdu daha, nağıldı,
İtdi, batdı, dağıldı.
Mənim şirin qafiyəm, mənim üçcə hecalım,
Xocalım, ay Xocalım!
Bu sətirlər sadəcə bir faciənin xronologiyası deyil; bu, bir zamanlar cənnəti xatırladan yurd yerinin vəhşicəsinə məhv edilməsinin gətirdiyi daxili sarsıntının poetik rəsmidir. Faciələr, xalqın problemləri, ağrısı, acısı tarixdə xronoloji şəkildə yazılırsa, ədəbiyyatda yaşayır, hiss edilir. Zəlimxan əhz elə şairlərdən idi ki, xalqın ağrısını, acısını öz şeirində hiss etdirirdi. Şair keçmişin gözəlliyi ilə indinin rəzalətini qarşı-qarşıya qoyaraq oxucunun qəlbində silinməz izlər qoyur. Lakin Zəlimxan poeziyası heç vaxt ümidsiz bir yas çadırı deyil. Bu şeir həm də xalqı ayıran, onu mübarizəyə səsləyən bir qisas andıdır: “Gərək hər gün, hər saat yağılardan öc alım”. O, vətəndaşlıq missiyasını burada ən uca zirvəyə qaldırır. Fiziki dünyada düşmən tərəfindən viran qoyulan Xocalını özünün poetik dünyasında əbədi, toxunulmaz bir abidəyə çevirir.
Fəlsəfi dərinlik və insan taleyinin sirri
Zəlimxan Yaqub təkcə millətin dərdi ilə ağlayan bir carçı deyil, həm də varlığın, zamanın və insan reallığının dərinliklərinə enən bir filosof idi. O, həyatın mənasını, zamanın amansız axarını, sevginin ilahi mahiyyətini və ölümün sirrini metafizik bir prizmadan araşdırırdı. Özünün “Gəlirəm” şeirində şair öz missiyasını, haradan gəlib hara getdiyini və uca Yaradan qarşısındakı hesabatını belə ifadə edir:
Duyğuların zirvəsinə baş vurub,
Uca sözün ucasından gəlirəm.
Gör nələr var üçcə hərfin canında,
“Söz”ün bircə hecasından gəlirəm.
Bu sətirlər şairin Sözə olan mistik ehtiramının təzahürüdür. Söz onun üçün adi bir ünsiyyət vasitəsi deyil, kainatın yaradılış kodu, min bir yuxusuz gecənin süzgəcindən keçən ilahi bir nurdur.
Onun sevgi lirikasında da təbiətin saf enerjisi hiss olunur. “Bir gözələ” şeirində bəşəri gözəlliyi "çəmən kimi, çiçək kimi, şeh kimi" bənzətmələrlə təbiətlə eyniləşdirir, klassik eşq fəlsəfəsini müasir insanın hissləri ilə yenidən canlandırır.
Əbədiyyət səyahəti: Niyə o, bu dünyadan böyük idi?
Zəlimxan Yaqubun böyüklüyü onun xalqın ürəyinin döyüntüsünü hiss edə bilməsində və sözün mənəvi ucalığına olan sonsuz inamında idi. O, sazla sözü elə bir şəkildə nikahladı ki, Azərbaycan ədəbiyyatında tamamilə yeni bir mərhələ, yeni bir üslub formalaşdı. Onun şeirləri sadəcə kitablarda oxunmaq üçün deyil; onlar dillər əzbəri olur, el havalarına çevrilir, xalqın kollektiv yaddaşına köçürdü.
Fiziki olaraq Zəlimxan Yaqub bu dünyanı tərk edib əbədiyyətə qovuşsa da, onun yaratdığı nəhəng ruh dünyası bu gün də yaşayır və böyüməkdə davam edir. Onun misraları maddi dünyanın sərhədlərini çoxdan aşıb, çünki bu poeziya insan ruhunu ucaldır, Vətən sevgisini sönməyə qoymur və həyatın fəlsəfi dərkinə işıq tutur. Böyük şair məhz belə olur: cismi ilə torpağa qarışsa da, sözü ilə dünyanı fəth edən və qəlblərdə əbədi məskən salan insan. Onun zəngin yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatının qızıl fondunda hər zaman bir günəş kimi parlayacaq.
Ruhun şad olsun, ustad! Səsin gələn uca ucalıqlardan sazının və sözünün sədası əskik olmasın!
12:07 20.06.2026
Oxunuş sayı: 92
