Müşfiqdən əvvəl bu evdə bir şair vardı – Mirzə Əbdülqədir Vüsaqi
Bir insanın adı tarixdə özündən daha uzun yaşayır. Bəzən isə həmin adın arxasında böyük bir ömür, itirilmiş əlyazmalar, yarımçıq qalmış əsərlər və başqa bir şairin taleyinə çevrilən bir həyat dayanır.
Mirzə Əbdülqədir Vüsaqi də belə adlardan biridir.
Əsl adı Əbdülqadir İsmayılzadə olan Vüsaqi 11 avqust 1865-ci ildə Xızının Sayadlı kəndində dünyaya gəlmişdi. O, şair idi, yazıçı idi, müəllim idi, maarifçi idi. Amma onun haqqında danışarkən yalnız bu adları sadalamaq kifayət etmir. Çünki Vüsaqinin həyatı XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ziyalısının keçdiyi mürəkkəb yolun kiçik bir mənzərəsidir. Və bu mənzərənin ən diqqətçəkən tərəflərindən biri də budur: Mirzə Əbdülqədir Vüsaqi təkcə öz əsərləri ilə deyil, yetişdirdiyi şagirdlərlə və böyütdüyü övladla da Azərbaycan mədəniyyətinin tarixində iz buraxıb.
Onun övladlarından biri isə sonralar Azərbaycan poeziyasının ən parlaq simalarından birinə çevriləcəkdi – Mikayıl Müşfiq.
Əbdülqədirin uşaqlıq illəri Xızının Sayadlı kəndində keçib. Atası Molla İsmayıl kəndin tanınmış məktəbdarlarından idi. O dövrdə bir uşağın ilk müəlliminin öz atası olması təəccüblü deyildi. Lakin Əbdülqadir üçün bu, sadəcə ilk dərslərin başlanğıcı deyildi. Bu, onun gələcək həyatının istiqamətini müəyyənləşdirən ilk addım idi. İbtidai təhsilini atasından alan Əbdülqadir daha sonra ərəb dilini dərindən öyrənmək üçün Quba qazısı Axund Zəkinin yanına gedir. Ərəb dili onun üçün yalnız dini və elmi mətnləri oxumağın vasitəsi deyildi. Bu dil vasitəsilə o, Şərq ədəbiyyatının, klassik poetik ənənənin və əsrlər boyu formalaşmış söz dünyasının qapılarını açırdı.
Sonralar Xızıda atasının yerində məktəbdarlıq etməyə başlayır. Bu gün müəllimlik çoxları üçün bir peşədir. O dövrün maarifçiləri üçün isə müəllimlik daha böyük məna daşıyırdı. Məktəb açmaq, uşaqlara savad öyrətmək, köhnə təhsil üsullarından yenilərinə keçmək cəmiyyətin gələcəyinə müdaxilə etmək demək idi.
Vüsaqi də bu yolda idi.
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan cəmiyyətində maarifçilik ideyaları getdikcə daha çox yayılırdı. Ənənəvi təhsil üsulları ilə yeni məktəb modeli arasında mübarizə gedirdi. Vüsaqi də bu dəyişiklikdən kənarda qalmadı. 1905-ci ildə “Nəşri-maarif” cəmiyyətinin açdığı iki illik pedaqoji kursa daxil olur və kursu başa vurduqdan sonra yeni üsulla dərs deməyə başlayır. Bu, onun həyatında sadəcə pedaqoji yenilik deyildi. Əslində Vüsaqi özünün də keçdiyi yolun istiqamətini dəyişirdi.
Əvvəl atasından aldığı ənənəvi təhsilin davamçısı olan müəllim sonralar yeni üsullu məktəbin tərəfdarına çevrilmişdi.
Onun müəllimlik fəaliyyəti Bakıda da davam etdi. 1908-ci ildə “Səadət” məktəbinə dəvət olunan Vüsaqi ömrünün sonuna qədər burada çalışdı. Bununla kifayətlənməyərək yaşlı insanlar üçün axşam məktəbi də yaratdı. Bu detal onun maarifçiliyinin miqyasını göstərir. Vüsaqi üçün təhsil yalnız uşaqlara aid deyildi. Öyrənmək üçün gecikmiş yaş anlayışını qəbul etmirdi.
Onun dərs dediyi şəxslər arasında gələcək Azərbaycan dramaturgiyasının böyük adlarından biri – Cəfər Cabbarlı da vardı.
Bir müəllimin sinfindən keçən uşaqların hamısının tarixdə adı qalmır. Amma bəzən həmin sinifdən çıxan bir neçə ad müəllimin öz adını da gələcəyə daşıyır.
Vüsaqi yalnız məktəb müəllimi deyildi. Onun başqa bir dünyası da vardı – ədəbiyyat. O, “Vüsaqi” təxəllüsü ilə şeirlər yazır, dövrünün qəzet və jurnallarında çap olunurdu. Söz onun üçün həm düşüncə, həm də ifadə vasitəsi idi. Lakin Vüsaqinin yaradıcılıq dünyası yalnız şeirlə də məhdudlaşmırdı. O, dramaturgiyaya və musiqili səhnə əsərlərinə də müraciət edirdi.
Onun “Yusif və Züleyxa”, “Əli xan” və “Şahzadə İsmayıl” kimi dram əsərləri, opera librettoları Azərbaycan ədəbiyyatı və musiqi tarixinin maraqlı səhifələrindən birini təşkil edir. Vüsaqinin “Şahzadə İsmayıl” poeması sonralar bəstəkar Müslüm Maqomayev üçün “Şah İsmayıl” operasının əsasını təşkil etdi.
Beləliklə, bir şairin sözləri başqa bir sənətkarın musiqisində yeni həyata qovuşdu.
Bundan başqa, “Seyfəl-mülk” operasının mətnini hazırlamış, “Yusif və Züleyxa” və “Əli xan” üzərində işləmişdi. Lakin bu əsərlərin hamısını sona çatdırmaq ona nəsib olmadı. Bəlkə də Vüsaqinin yaradıcılıq taleyinin ən kədərli tərəfi elə budur: onun bəzi əsərləri tamamlanmadı, bəziləri isə sonradan itdi.
1904-cü ildə Vüsaqi Züleyxa İsmayılzadə ilə ailə qurur. Bu ailədə dörd övlad dünyaya gəlir: Mirzə İsmayılzadə, Böyükxanım İsmayılzadə, Balacaxanım İsmayılzadə və Mikayıl İsmayılzadə. Sonuncu ad sonralar Azərbaycan ədəbiyyatında tamam başqa bir adla yaşayacaqdı.
Mikayıl Müşfiq.
Vüsaqinin yaradıcılıq dünyasında böyüyən bu uşaq gələcəkdə Azərbaycan poeziyasının ən sevilən şairlərindən birinə çevriləcəkdi.
Bəlkə də sözə münasibət ailənin havasında vardı. Atanın kitabları, şeirləri, məktəbi, müəllimliyi və ədəbiyyata bağlılığı uşağın dünyasına təsirsiz qala bilməzdi.
Vüsaqi 1914-cü ildə Bakıda vəfat edəndə Mikayıl hələ gənc idi. Ata öz ömrünü başa vurdu, amma onun başladığı söz yolunu illər sonra oğlu davam etdirdi.
Vüsaqinin ölümündən illər sonra onun ailəsinin və ədəbi irsinin üzərinə daha ağır bir kölgə düşəcəkdi.
1937-ci il.
Mikayıl Müşfiq həbs edilir. Onun evindən onlarla kitab, yüzlərlə əlyazma müsadirə olunur. Sonradan həmin materiallar “əhəmiyyətsiz” hesab edilir və 13 oktyabr 1937-ci ildə yandırılır. Bu hadisə Azərbaycan ədəbiyyatının ən ağrılı səhifələrindən biridir.
Amma bu yanğının başqa bir ehtimal olunan itkisi də var. Çox güman ki, Müşfiqin evindən müsadirə edilən əlyazmaların içərisində atası Mirzə Əbdülqədir Vüsaqinin əsərləri də vardı. Əgər belədirsə, onda bir ata ilə oğulun söz dünyası eyni yanğında yox olmuşdu. Birinin həyatı artıq bitmişdi. Digərinin həyatı isə zorla yarıda saxlanılmışdı. Və onların yazdıqlarının bir hissəsi tarixdən silinmişdi.
Bu səbəbdən Vüsaqi haqqında danışmaq yalnız keçmişdə yaşamış bir şair haqqında danışmaq deyil. Bu həm də itirilmiş bir ədəbi yaddaş haqqında danışmaqdır.
Vüsaqinin həyatı çox uzun olmadı. 1865-ci ildə dünyaya gəldi, 1914-cü ildə Bakıda vəfat etdi. Cəmi 49 il.
Amma bu 49 ilin içərisinə bir müəllimin ömrü, bir şairin yaradıcılığı, bir maarifçinin mübarizəsi və bir atanın taleyi sığdı.
Onun adı bu gün daha çox Mikayıl Müşfiqin atası kimi xatırlansa da, Vüsaqini yalnız Müşfiqin atası kimi təqdim etmək onun öz yaradıcılıq dünyasına haqsızlıq olardı.
Çünki Müşfiqdən əvvəl də bu evdə söz vardı.
Müşfiqdən əvvəl də bir ata şeir yazırdı.
Müşfiqdən əvvəl də bir müəllim uşaqlara yeni üsulla dərs deyir, insanları savada səsləyirdi.
Vüsaqinin həyatının ən böyük paradoksu isə bəlkə də budur: öz əsərlərinin əhəmiyyətli bir hissəsi bu gün bizə çatmasa da, onun qoyduğu iz başqa insanların həyatında davam etdi.
Bir şagirdində.
Bir oğlunda.
Bir operanın səhnəsində.
Bir məktəbin yaddaşında.
Bir şəhərin küçə adında.
Mirzə Əbdülqədir Vüsaqi də belə yaşadı.
Onun öz səsi zamanın içində çoxdan susmuş ola bilər. Amma həmin səsin əks-sədası hələ də Azərbaycan ədəbiyyatının müxtəlif səhifələrindən gəlir. Və bəlkə də Vüsaqinin ən böyük əsəri heç vaxt tamamlanmamış bir poema, opera və ya dram deyildi.
Bəlkə onun ən böyük əsəri yetişdirdiyi insanlar idi. Çünki bəzən müəllifin adı kitabın üzərində deyil, yetişdirdiyi nəslin yaddaşında yazılır. Vüsaqinin adı da orada qalır.
Sözün yanında.
Məktəbin yanında.
Müşfiqin yanında.
Türkanə Məşədiyeva
19:22 11.08.2026
Oxunuş sayı: 97
