Azərbaycan ədəbiyyatından bir Çingiz Əlioğlu keçdi…
1944-cü il iyunun 29-da Füzuli şəhərində dünyaya göz açan Çingiz Əli oğlu Əliyev – ədəbiyyatda Çingiz Əlioğlu kimi tanınan şair, tərcüməçi və nəşriyyat xadimi – Azərbaycan poeziyasının ikinci yarısının ən orijinal və axtarışcı simalarından biri idi. 9 avqust 2026-cı ildə 82 yaşında vəfat edən sənətkar yarım əsrdən artıq yaradıcılıq yolu keçmiş, həm klassik ənənələrə bağlı qalmış, həm də modernizm və avanqard ruhu ilə poeziyamıza yeni nəfəs gətirmişdir.
Həyat yolu və formalaşma
Çingiz Əlioğlu orta təhsilini Füzulidə B. Sərdarov adına məktəbdə almış, 1961–1965-ci illərdə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda (indiki Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti) istehsalat proseslərinin avtomatlaşdırılması və texnologiyası fakültəsində oxumuşdur. Texniki təhsil almasına baxmayaraq, onun ruhu sözə, poeziyaya bağlı idi. İlk şeiri – “Xatirələr” – 1967-ci ildə “Gənc qələmlər” toplusunda dərc olunmuş və elə həmin vaxtdan dövri mətbuatda şeir, hekayə, tərcümə və publisistik yazılarla müntəzəm çıxış etməyə başlamışdır.
1977-ci ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə üzv qəbul edilmişdir. Əmək fəaliyyəti əsasən nəşriyyat sahəsi ilə bağlı olmuşdur: “Gənclik” nəşriyyatında böyük redaktor və redaksiya müdiri, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında baş redaktor, Mətbuat və İnformasiya Nazirliyində Nəşriyyatlar idarəsinin rəisi, Yazıçılar Birliyində Poeziya bölməsinin rəhbəri, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyində Nəşriyyat sektorunun müdiri vəzifələrində çalışmışdır. Bu vəzifələrdə o, yalnız idarəçi deyil, həm də ədəbiyyatın inkişafına real töhfə verən şəxsiyyət kimi tanınmışdır.
Dövlət onun xidmətlərini yüksək qiymətləndirmişdir: 1991-ci ildə “Əməkdar mədəniyyət işçisi”, 2005-ci ildə “Əməkdar incəsənət xadimi” fəxri adları verilmiş, 2014-cü ildə isə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin “Fəxri mədəniyyət işçisi” döş nişanı ilə təltif edilmişdir.
Yaradıcılıq yolu: axtarışdan axtarışa
Çingiz Əlioğlunun poeziyası ilk gündən diqqət çəkmişdir. Xalq şairi Rəsul Rza hələ 1968-ci ildə gənc şairin şeirləri haqqında yazaraq onu ruhlandırmış, istedadını qeyd etmişdi. Şair özü də Rəsul Rza məktəbinin davamçısı kimi tanınsa da, ustadını təqlid etməmiş, yaradıcı hünər nümunəsi göstərmişdir.
Onun kitabları – “Nikbinlik”, “Ömür ağacı”, “Günəşli dayanacaqlar”, “Atlantlar”, “Görüşdən ayrılığa”, “Gün keçdi”, “Aynabənd”, “Fraqmentlər”, “Ruhumun həndəsəsi”, “Dünən və əbədi”, “Gecə və bahar”, “Tanrını tanı”, “Çərçivə” və digərləri – oxucular tərəfindən maraqla qarşılanmışdır. “Çərçivə” kitabı Moskvada keçirilən VII Beynəlxalq kitab sənəti müsabiqəsində “Qran-pri”yə layiq görülmüş və şairin yaradıcılıq hesabatı kimi qiymətləndirilmişdir.
Çingiz Əlioğlu həm heca, həm də sərbəst şeirdə uğur qazanmış, lakin daha çox sərbəst şeirin özünəməxsus cizgilərini yaradan şair kimi tanınmışdır. Onun poeziyası intellektual, avanqard və modernist xarakter daşıyır. Lirik metafizika, gözlənilməz obrazlar, zəngin lüğət, melodik-akustik quruluş, assosiativ təfəkkür və cəsarətli eksperimentlər onun fərdi üslubunu müəyyənləşdirmişdir. Minimalist şeirlər, səs poeziyası nümunələri, alliterasiya və ritm oyunları onun yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Tənqidçilər onun poeziyasını “səslər və rənglər poeziyası” adlandırır, Azərbaycan türkcəsinin poetik imkanlarını həssaslıqla açan sənətkar kimi qiymətləndirirlər.
Şair xalq poeziyası ənənələrinə sadiq qalsa da, əsasən modernizmin estetik prinsiplərinə uyğun yazmışdır. “Sevgi oyunları”, “Qonşunun iti”, “Toros canavarı”, “Qapı” kimi kitabları yeni əsrin ruhunu və düşüncə tərzini əks etdirir.
Tərcüməçilik və digər fəaliyyətlər
Çingiz Əlioğlu təkcə öz şeirləri ilə deyil, tərcüməçilik fəaliyyəti ilə də ədəbiyyata xidmət etmişdir. Anna Axmatova, Marina Tsvetayeva, Sergey Yesenin və digər rus şairlərinin əsərlərindən nümunələri Azərbaycan dilinə çevirmiş, eyni zamanda öz əsərləri də bir sıra dillərə – rus, özbək, qazax, gürcü, litva, latış və digər dillərə tərcümə olunmuşdur.
Onun şeirlərinə bəstələnmiş mahnılar tanınmış müğənnilərin ifasında dinləyicilərin ürəyinə yol açmışdır. Publisistika və esse janrında da qələmini sınamış, ədəbiyyat haqqında düşüncələrini, həmkarları barədə yazılarını “Fraqmentlər” kitabında toplamışdır.
Şəxsiyyət və irsi
Çingiz Əlioğlu ədəbi mühitdə təkcə istedadlı şair kimi deyil, eyni zamanda sədaqətli dost, maraqlı söhbət adamı, geniş bilikli şəxsiyyət kimi yadda qalmışdır. Həyat yoldaşı Südabə xanımla ailə qurmuş, oğulları arasında Tahir və Orman Əliyevlər də ədəbi və elmi mühitdə tanınmışlar.
Vəfatından sonra Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri Xalq yazıçısı Anar onu “ədəbiyyatımızın ən parlaq nümayəndələrindən biri” adlandırmış, Mədəniyyət Nazirliyinin rəhbərliyi isə yaradıcılığının bundan sonra da ciddi araşdırma və ilham mənbəyi olacağını vurğulamışdır.
Çingiz Əlioğlu poeziyası ilə oxucuya həyatın gözəlliyini, insan düşüncəsinin dərinliyini, sözün sehirini göstərmişdir. O, “öz cığırlarını axtaran” şair idi və bu axtarışlar onu Azərbaycan ədəbiyyatının unudulmaz səhifələrinə yazmışdır. Onun kitabı hələ də açıqdır – hər yeni oxucu ilə yenidən başlayan, heç vaxt bitməyən bir kitab.
Allah rəhmət eləsin.
Nigar Xəlilli
19:40 11.08.2026
Oxunuş sayı: 61
