Gündəm

Şərqin ilk demokratiya məşəli: 28 May – Azərbaycanın Müstəqillik Günü

28 May 1918-ci il tarixi Azərbaycan xalqının çoxəsrlik salnaməsində sadəcə təqvim dəyişikliyi deyil, onun milli kimliyinin, azadlıq fəlsəfəsinin və dövlətçilik təfəkkürünün ən parlaq, qürurverici zirvəsidir. Həmin gün çoxəsrlik dövlətçilik ənənələrinə malik olan, lakin müəyyən tarixi dönəmlərdə müstəmləkə müstəvisinə sıxışdırılan bir xalq öz taleyini öz əlinə almaq qətiyyətini bütün dünyaya bəyan etdi. Müsəlman Şərqində, eləcə də bütün türk dünyasında ilk dəfə olaraq parlamentar, demokratik, dünyəvi və respublika idarəçiliyi prinsiplərinə əsaslanan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) qurulması qlobal miqyasda inqilabi bir hadisə idi. Bu tarixi addım sadəcə yeni bir inzibati-coğrafi sistemin formalaşması demək deyil, eyni zamanda Azərbaycan xalqının milli özünüdərkinin intibahı, parçalanmış bütövlüyünün bərpası və müstəqil yaşamaq hüququnun hüquqi təsdiqi idi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti: ağır sınaqlar qarşısında ilk müstəqillik təcrübəsi

XIX əsrlərdə çar Rusiyasının işğal siyasətinə məruz qalan Azərbaycan, XX əsrin əvvəllərində Birinci Dünya Müharibəsinin yaratdığı qlobal xaos və Romanovlar imperiyasının çöküşü ilə tarixi bir fürsət qazandı. Belə bir mürəkkəb geosiyasi şəraitdə, 1918-ci ilin mayında Azərbaycanın mütəfəkkir ziyalıları və siyasi elitası, xüsusən Azərbaycan Milli Şurası Tiflis şəhərində toplanaraq bəşəriyyət tarixinə qızıl hərflərlə yazılacaq İstiqlal Bəyannaməsini qəbul etdi. Məmməd Əmin Rəsulzadənin siyasi və ideoloji rəhbərliyi altında fəaliyyətə başlayan bu gənc respublika, xarici təzyiqlərə və daxili çətinliklərə baxmayaraq, cəmi 23 aylıq ömründə əsrlərə bərabər islahatlara imza atdı.

Cümhuriyyət dövründə atılan addımlar Azərbaycanın müasir simasını müəyyənləşdirdi. Həmin dövrdə bir çox Qərb dövlətlərindən daha tez xanımlara seçmək və seçilmək hüququnun verilməsi respublikanın mütərəqqi mahiyyətini göstərirdi. Bununla yanaşı, ölkənin suverenliyini qorumaq məqsədilə qısa müddətdə nizami Milli Ordu yaradıldı, dövlətin rəsmi rəmzləri olan üçrəngli bayraq, himn və gerb formalaşdırıldı. Savadsızlığın aradan qaldırılması və milli kadrların yetişdirilməsi üçün Bakı Dövlət Universitetinin təsis edilməsi daxil olmaqla, təhsil və mədəniyyət sahəsində fundamental islahatlar həyata keçirildi.

Lakin gənc respublikanın fəaliyyət göstərdiyi daxili və xarici mühit son dərəcə ağır və amansız idi. 1918-ci ilin martında törədilən soyqırımlar, daşnak-bolşevik birləşmələrinin xalqımıza qarşı qırğınları, ərazi iddiaları, daxili iqtisadi böhran və böyük dövlətlərin Bakı neftinə olan geosiyasi maraqları respublikanın daxili dayaqlarını sarsıdırdı. Nəticədə, 1920-ci il aprelin 28-də Sovet Rusiyasının XI Qızıl Ordusunun beynəlxalq hüquq normalarını tapdalayaraq Bakını işğal etməsi ilə Şərqin bu ilk demokratik işığı müvəqqəti olaraq söndürüldü. 70 il davam edən sovet totalitar rejimi dövründə Azərbaycanın milli kimliyi, dili, dini və mədəniyyəti ciddi ideoloji təzyiqlərə və repressiyalara məruz qalsa da, imperiya xalqın qəlbindəki azadlıq və müstəqil dövlətçilik arzularını heç vaxt məhv edə bilmədi.

Müstəqilliyin bərpası, xaos dövrü və Heydər Əliyev fenomeni

20-ci əsrin sonlarında, 1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılması ilə Azərbaycan xalqı öz tarixi şansını yenidən qazanaraq müstəqilliyini bərpa etdi. Lakin XX əsrin əvvəlində olduğu kimi, bu dəfə də müstəqilliyin ilk illəri dərin siyasi, iqtisadi və sosial böhranlarla müşayiət olundu. Ermənistanın Azərbaycana qarşı başladığı hərbi təcavüz, Qarabağ torpaqlarının ard-arda işğal olunması, daxili hakimiyyət çəkişmələri, ordunun nizamsızlığı və ölkə daxilində baş qaldıran separatizm meyilləri 1992-1993-cü illərdə Azərbaycanı faktiki olaraq bir dövlət kimi xəritədən silinmək və vətəndaş müharibəsinə sürüklənmək təhlükəsi ilə üz-üzə qoymuşdu.

Məhz belə bir fatal və taleyüklü məqamda xalqın yekdil çağırışı və təkidi ilə 1993-cü ildə görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyev yenidən siyasi hakimiyyətə qayıtdı. Onun fitri dövlətçilik istedadı, dərin zəkası və siyasi təcrübəsi sayəsində ölkə uçurumun kənarından xilas edildi. İlk növbədə ölkədə vətəndaş müharibəsinin qarşısı alındı, daxili sabitlik və qanunun aliliyi təmin olundu. 1994-cü ildə dünya nəhənglərini bir araya gətirən "Əsrin Müqaviləsi"nin imzalanması ilə Azərbaycanın milli neft strategiyasının təməli qoyuldu və bu xətt ölkəyə böyük investisiya axınını təmin etdi.

Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə dövlətin nizami ordusunun qurulması istiqamətində sistemli islahatlara başlanıldı və Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində müstəqil subyekt kimi tanınması təmin edildi. Ümummilli Lider müstəqilliyi sadəcə bir qazanc deyil, "itirmək mümkün olmayan, xalqın ən böyük sərvəti" kimi xarakterizə edərək ölkənin geosiyasi mövqeyini sarsılmaz etdi. Onun irəli sürdüyü və bu gün regional sabitliyin əsas sütunlarından biri olan "Bir millət, iki dövlət" konsepsiyası isə Türkiyə Respublikası ilə münasibətləri qardaşlıq müstəvisindən strateji müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəltdi.

Müasir Azərbaycan: qlobal güclərin hesablaşdığı suveren dövlət

Bu gün müasir Azərbaycan Respublikası, xüsusilə Prezident İlham Əliyevin uzaqgörən, qətiyyətli və milli maraqlara əsaslanan siyasəti nəticəsində öz müstəqilliyini keyfiyyətcə tamamilə yeni və daha yüksək bir mərhələyə çatdırıb. Azərbaycan xalqının otuz illik yarası və ən böyük tarixi problemi olan Qarabağ münaqişəsi 2020-ci ilin Payızında – 44 günlük Vətən müharibəsində əldə olunan möhtəşəm hərbi-siyasi Qələbə ilə həll olundu. 2023-cü ildə həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri ilə isə Qarabağda dövlət suverenliyimiz tam və qəti şəkildə bərpa edildi. Bu qələbə Azərbaycanın təkcə hərbi gücünü deyil, həm də iqtisadi müstəqilliyini və diplomatik rəhbərliyinin prinsipiallığını bütün dünyaya nümayiş etdirdi.

Hazırda Azərbaycan qlobal xəritədə sadəcə öz coğrafiyasında deyil, beynəlxalq miqyasda söz sahibi olan güclü bir dövlətdir. Ölkəmiz reallaşdırdığı Cənub Qaz Dəhlizi, TANAP və TAP kimi nəhəng layihələrlə bu gün Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında əvəzolunmaz və etibarlı bir tərəfdaş kimi çıxış edir. Eyni zamanda, Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən strateji "Orta Dəhliz" layihəsinin mərkəzi aktoru olmaqla, qlobal nəqliyyat və logistika qovşağına çevrilmişdir. Müxtəlif mədəniyyətlərin və dinlərin qovuşuğunda yerləşən Azərbaycan, dünyada multikulturalizm və tolerantlıq modelini uğurla tətbiq edən nadir ölkələrdəndir. Qoşulmama Hərəkatına uğurlu sədrlik, BMT, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və Türk Dövlətləri Təşkilatındakı aparıcı rolu dövlətimizin diplomatik nüfuzunun bariz göstəricisidir. İndi dünya mərkəzləri Azərbaycanla hesablaşır, çünki ölkəmiz daxili sabitliyi, hərbi potensialı və müstəqil xarici siyasəti ilə regionun geosiyasi balansını müəyyən edir.

Ümumi bir tarixi nəzərlə baxdıqda aydın görünür ki, 28 May sadəcə təqvimdə qeyd olunan bir bayram günü deyil; o, keçmişimiz, bu günümüz və gələcəyimiz qarşısında daşıdığımız böyük tarixi məsuliyyətin rəmzidir. 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularının ortaya qoyduğu azadlıq idealı, 1993-cü ildən etibarən Heydər Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsi ilə möhkəmləndirilən milli strategiya və bu gün Müzəffər Ali Baş Komandanın rəhbərliyi altında əldə olunan tarixi qələbələr eyni bir zəncirin qırılmaz halqalarıdır.

Tarix bizə sübut etdi ki, müstəqilliyi qazanmaq nə qədər çətindirsə, onu qoruyub saxlamaq, hər tərəfli inkişaf etdirmək və gələcək nəsillərə daha qüdrətli bir formada təhvil vermək bir o qədər böyük məsuliyyət və fədakarlıq tələb edir. Bu gün hər bir Azərbaycan vətəndaşının ali məqsədi bu müstəqilliyi göz bəbəyi kimi qorumaq və dövlətimizin ucalığı naminə çalışmaqdır.

Yaşasın Azərbaycan xalqının azadlıq iradəsi! Yaşasın sarsılmaz, əbədi və müstəqil Azərbaycan Respublikası! Müstəqillik Günümüz mübarək olsun!