İdman növləri Olimpiya Oyunları siyahısına daxil edilərkən hansı meyarlar nəzərə alınır?
Dünya idmanının ən ali zirvəsi sayılan Olimpiya Oyunları hər dörd ildən bir bəşəriyyəti vahid bayraq altında toplasa da, bu böyük ailənin qapıları hər kəs üçün açıq deyil. Müasir dövrdə milyonlarla insanı ekran başına kilidləyən, arenaları dolub-daşdıran, hətta bəzi ölkələrin milli kimliyinə çevrilən idman növlərinin bir çoxu hələ də Olimpiya proqramından kənarda qalmaqda davam edir. Bu vəziyyət təkcə idmançıların deyil, həm də azarkeşlərin və media qurumlarının daim müzakirə etdiyi, bəzən isə ədalətsiz adlandırdığı bir reallığa çevrilib. Lakin pərdəarxası məqamlara nəzər saldıqda görünür ki, bir idman növünün Olimpiya statusu alması təkcə fiziki bacarıqla deyil, həm də mürəkkəb siyasi, iqtisadi və bürokratik meyarlarla ölçülür.
Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin (BOK) tətbiq etdiyi sərt qaydalar bir çox populyar idman növü üçün keçilməz səddə çevrilir. Əsas şərtlərdən biri idman növünün qlobal miqyasda yayılmasıdır; yəni bir növün yalnız müəyyən bir regionda və ya bir neçə ölkədə populyar olması kifayət etmir. Kişi idmanları üçün dörd qitədə yetmiş beş ölkə, qadınlar üçün isə üç qitədə qırx ölkə limiti qoyulub. Lakin məsələ təkcə rəqəmlərlə bitmir. BOK son onillikdə öz auditoriyasını gəncləşdirmək strategiyasını seçib. Məhz bu səbəbdən skeytbord, sörfinq və breyk-dans kimi "küçə mədəniyyəti"ndən gələn növlər sürətlə proqrama daxil edildiyi halda, onilliklərin tarixi olan bir çox klassik növlər hələ də gözləmə zalında qalır.
Döyüş idmanları bu məsələdə ən çox diqqət çəkən sahədir. Xüsusilə Qarışıq Döyüş Sənətlərinin (MMA) Olimpiadaya daxil edilməməsi böyük mübahisələrə yol açır. Dünyanın ən çox izlənilən idmanlarından biri olmasına baxmayaraq, MMA-nın "qəfəs döyüşü" imici və zədə riskinin yüksək olması Olimpiya hərəkatının "humanist" və "təhlükəsizlik" prinsipləri ilə toqquşur. Eyni zamanda, bu idman növündə vahid bir qlobal federasiyanın olmaması və peşəkar liqaların (məsələn, UFC) öz qaydalarının olması BOK ilə ortaq məxrəcə gəlməyi çətinləşdirir. Kikboks və Sambo kimi növlər isə daha çox regional güc mərkəzlərində qaldığı və beynəlxalq lobbiçilik imkanları zəif olduğu üçün hələ ki, bu böyük səhnədə yer tapa bilmirlər.
Güc və estetik idmanlarda isə vəziyyət daha fərqli müstəvidə inkişaf edir. Pauerliftinq azarkeşləri tez-tez bu növün niyə ağırlıqqaldırmadan kənarda qaldığını sorğulayırlar. Baxmayaraq ki, pauerliftinq Paralimpiya Oyunlarının ayrılmaz hissəsidir, əsas oyunlarda hələ də yoxdur. Burada əsas maneələrdən biri kimi dopinq nəzarətinin çətinliyi və ağırlıqqaldırma ilə olan texniki bənzərliklər göstərilir. Bodibildinq isə tamamilə subyektivlik baryeri ilə qarşılaşır. Olimpiya Oyunlarında nəticələrin saniyə, metr və ya xal (məqsədyönlü vuruşlar) ilə ölçülməsi şərtdir, lakin bodibildinqdəki "estetik görünüş" qiymətləndirməsi bəzən idmandan çox incəsənət və ya şou kateqoriyasına aid edilir.
Maraqlıdır ki, texnologiyanın inkişafı ilə "idman" anlayışı da transformasiyaya uğrayır. E-idman (kiber idman) bu gün milyardlarla dollarlıq dövriyyəyə və nəhəng gənc auditoriyaya sahibdir. BOK bu trendi görməzdən gələ bilməzdi və artıq rəqəmsal oyunlar üçün ayrıca "Olimpiya Esport Oyunları" formatını təsis edib. Lakin bu, hələ də klassik Yay Olimpiya Oyunlarının bir hissəsi sayılmır. Bir çox mühafizəkar idman xadimi fiziki güc tətbiq olunmayan bir sahənin Olimpiya medalı verməsini qəbul etmir. Buna baxmayaraq, gələcəkdə rəqəmsal və fiziki idmanların bir nöqtədə kəsişəcəyi qaçılmaz görünür.
Nəticə etibarilə, Olimpiya Oyunlarının proqramı sabit bir siyahı deyil, zamanın ruhuna uyğun dəyişən canlı bir mexanizmdir. 2028-ci il Los-Anceles oyunları üçün kriket və skvoş kimi növlərin qayıdışı və ya debütü gözlənilir ki, bu da "kənarda qalanlar" üçün bir ümid işığıdır. Lakin görünən odur ki, bir idman növünün Olimpiya halqaları arasına girməsi üçün təkcə güclü olmaq yetmir, həm də qlobal sistemin bir hissəsi olmağı, qaydalara uyğunlaşmağı və gələcək nəslin dilində danışmağı bacarmaq lazımdır. Olimpiya kənarında qalan hər bir idman növü əslində öz daxilində böyük bir mədəniyyəti yaşadır və bu statusun yoxluğu onların möhtəşəmliyinə kölgə salmır.
Türkanə Muradlı
13:30 31.03.2026
Oxunuş sayı: 171
