2026-cı ildən Vergi Məcəlləsində dəyişikliklər: təşviqlər, risklər və real təsirlər

2026-cı ilin əvvəlində Vergi Məcəlləsinə və sosial sığorta qanunvericiliyinə edilmiş dəyişikliklər miqyasına görə geniş islahat paketlərindən biri hesab oluna bilər. Dəyişikliklər həcminə görə deyil, təsir dairəsinə görə qiymətləndirilməlidir. Dəyişikliklər başlıca olaraq 3 əsas istiqamət üzrə 45 əsas maddədə 145 düzəlişi əhatə edir və faktiki olaraq dövlətin vergi fəlsəfəsində prioritetlərin dəyişdiyini göstərərək investisiya mühiti, büdcə gəlirləri və vergi nəzarətini hədəfləyir.

Dəyişikliklərin ən güclü tərəfi Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə tətbiq ediləcək uzunmüddətli vergi və sosial sığorta güzəştləridir. 2026–2036-cı illəri əhatə edən bu paket mənfəət (gəlir), əmlak, torpaq, dividend gəlirləri üzrə vergi və sadələşdirilmiş vergilərdən azadolmanı, habelə idxalda ƏDV güzəştlərini və özəl sektorda istehsal və emal sahələri üzrə işəgötürənin MDSS məbləğinin subsidiyalaşdırılmasını nəzərdə tutur. Regional nəqliyyat-kommunikasiya imkanları (Zəngəzur dəhlizinin təsis edilməsi) və Vergi Məcəlləsindəki sadalanan yanaşma regionun investisiya cəlbediciliyini real şəkildə artıra və regionun iqtisadi izolyasiyasını yumşalda bilər. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə tətbiq olunan modelə uyğunlaşdırılması məntiqi və ardıcıl addımdır.

Müsbət qiymətləndirilməli digər məqam uzun illər vergi siyasətində “boşluqda qalan” sektor olan balıqyetişdirmə fəaliyyətidir. 2026-cı ildən etibarən kənd təsərrüfatında mövcud olan bütün güzəştlər və imtiyazlar balıqyetişdirmə fəaliyyətinə də şamil edilir.

Lakin təşviqlərin sektorlar üzrə həddindən artıq seçici tətbiqi risk yaradır. Elektrik və hibrid nəqliyyat vasitələrinə ƏDV güzəştlərinin ləğv edilməsi və ya müddətinin uzadılmaması faktiki olaraq yalnız məhdud texniki konfiqurasiyalara aid edilməsi yaşıl iqtisadiyyat məqsədləri ilə uyğun gəlmir. Bu, təşviqdən çox məhdudlaşdırıcı filtrə bənzəyir və ekoloji və texnoloji transformasiya baxımından zəif stimuldur. Yerli istehsalın təşviqi adı altında bazarın daraldılması uzunmüddətli innovasiya məqsədlərinə uyğun deyil.

İctimai iaşə sektorunda POS-terminalla əldə edilmiş dövriyyə üzrə 8% sadələşdirilmiş vergi dərəcəsinin 6%-ə endirilməsi və ƏDV ödəyicisi olan ictimai iaşə sektoru üzrə POS-terminalla formalaşan dövriyyənin 50%-nin ƏDV-dən azad edilməsi müsbət dəyişiklik kimi dəyərləndirə bilər.

Nağdsız hesablaşmaların payının artması nəticəsində yanaşma vergi yükünü birbaşa azaltmaqdan daha çox, ödəmə davranışını dəyişməyi və faktiki dövriyyənin uçota alınmasını hədəfləyir və sektor üzrə real gəlirlərin görünməsi, kölgə dövriyyənin azalması və vergi bazasının faktiki genişlənməsi gözlənilir. Belə ki, restoranlarda hesab istənildiyi zaman POS-terminal uzatmaq əvəzinə “card-to-card edə bilərsiniz?” sualının verilməməsi üçün preventiv tədbirdir. Əlavə olaraq onu da qeyd edim ki, bu güzəşt mexanizminin tətbiqi zamanı nağdsız dövriyyənin süni şəkildə şişirdilməsi və ya nağd əməliyyatların formal olaraq POS üzərindən keçirilməsi riski mövcuddur.

Pərakəndə ticarət və əhaliyə xidmət sahələrində nağdsız əsasda və POS-terminalla əldə edilmiş dövriyyə üzrə ƏDV qeydiyyat limitinin 200 min manatdan 400 min manata artırılması da müsbət stimuldur. Bu dəyişiklik ƏDV qeydiyyatına məcburi cəlb olunma həddini yüksəltməklə, mikro sahibkarların inzibati yükünü azaltmağa və onların nağdsız dövriyyəyə keçidini təşviq etməyə yönəlib. Limitin artırılması bir tərəfdən sahibkarların dövriyyəni gizlətmək motivasiyasını zəiflətməklə könüllü uyğunlaşmanı gücləndirə, digər tərəfdən isə nağdsız əməliyyatların uçota alınması hesabına vergi bazasının daha sağlam formalaşmasına şərait yarada bilər.

ƏDV qeydiyyat limitinin artırılması bəzi hallarda dövriyyənin süni şəkildə parçalanması və ya eyni fəaliyyətin bir neçə subyekt arasında bölünməsi riskini yarada bilər. Bu səbəbdən dəyişiklikdən gözlənilən müsbət effektin əldə olunması üçün dövriyyənin monitorinqi və risk əsaslı nəzarət mexanizmlərinin paralel şəkildə gücləndirilməsi vacib olacaq. Bu yanaşmanın sadəcə POS-terminal ödənişlərinə münasibətdə tətbiq olunmasının və digər nağdsız ödənişlərə münasibətdə nəzərə alınmaması isə əksik tərəfdir.

Dəyişikliklər paketində ən riskli sahə fərdi sahibkarların məcburi dövlət sosial sığorta yükü ilə bağlıdır. 2026-cı ilə qədər sabit faizlə müəyyənləşən və regionlar üzrə fərqli əmsallar tətbiq edilərək hesablanan sığorta haqqı artıq dövriyyədən 2% dərəcə ilə MDSS tutulması, minimum (60 manat) və maksimum (400 manat) həddlərin tətbiqi büdcə məqsədləri üçün anlaşılandır. Lakin bu model kiçik dövriyyəli sahibkarlar üçün maliyyə yükünü artırır, fəaliyyətin dayandırılması və qeyri-formal sektora keçid riskini yüksəldir və xüsusilə regionlardakı azgəlirli vergi ödəyicilərinə mənfi təsir etmə potensialındadır.

Muzdlu işçilər üzrə gəlir vergisinin 2026–2028-ci illərdə mərhələli artırılması prinsip etibarilə doğru taktiki qərardır. 2500 manata qədər gəliri olanların yükünün birdən-birə deyil, tədricən artması kölgə iqtisadiyyatına qaçış riskini azaldır. Lakin, 7 illik güzəşt müddətinin ardından yumşaq keçid olmasına baxmayaraq sahibkarların yükü getdikcə çoxalacaq və sosial sığorta ayırmalarında da yetəri qədər yüksək olduğu real bazar mühitində şirkətlərin işçi ixtisarları prosesi və ya mənfiyə gedən maliyyə vəziyyətləri istisna hal olmayacaq. Bu mərhələlilik yalnız keçidi yumşaldır, problemi aradan qaldırmır.

Buna paralel olaraq aksiz vergisi üzrə dəyişikliklər ən konkret və eyni zamanda ən mübahisəli hissəsidir. Alkoqollu içkilərdə litr üzrə artım, tütün məmulatlarında 1000 ədəd üzrə ciddi yüksəlişin sosial məqsədlər baxımından arqument kimi qəbul olunsa da məsələnin iqtisadi tərəfi unudulmamalıdır.

Təcrübə göstərir ki, kəskin aksiz artımı qeyri-rəsmi istehsalı artırır, sərhədyanı ticarəti canlandırır və büdcə üçün planlaşdırılan effekti azalda bilir. Xüsusilə artıq lüks sayılmayan və istehlak zəruritinin predmeti olan mobil cihazlara vahid aksiz tətbiqi sosial və texnoloji reallıqlar fonunda mübahisəlidir. Belə ki, bu dəyişiklik son qiyməti artırır, istehlakçı yükü böyüyür və qeyri-rəsmi idxal riski çoxalır.

Elektron auditin ləğvi və üfüqi monitorinq mexanizminin tətbiqi dəyişikliklərin sağlam institusional hissəsidir. Orta və iri vergi ödəyiciləri ilə əvvəlcədən açıqlıq, risklərin paylaşılması və sanksiyaların yalnız gizlədilmiş hallara tətbiqi müasir vergi idarəçiliyinə uyğundur. Bu model cərimə mərkəzli yox, əməkdaşlıq əsaslı vergi nəzarəti yaradır. Amma əsas sual budur ki, bu mexanizm etimada əsaslanacaq, yoxsa formal prosedura çevriləcək? Əgər risk açıqlayan sahibkar faktiki olaraq “cəzasızlıq” yox, təzyiq görəcəksə, sistem işləməyəcək.

2026-cı ildən Vergi Məcəlləsinə edilən dəyişikliklər konseptual olaraq investisiya və inzibatçılıq yönümlüdür. Bir sıra təşviqlər real iqtisadi effekti olan addımlardır və dövlət, büdcə dayanıqlığını qorumaq istəyir və eyni zamanda investisiyanı təşviq etmək niyyətindədir.

Bununla yanaşı, fərdi sahibkarlar üzrə sosial yük və bəzi aksiz qərarları yenidən baxılmalı olan risk zonalarıdır və bu dəyişikliklər göstərir ki, dövlət fiskal dayanıqlıqla iqtisadi aktivlik arasında tarazlıq axtarır amma bu tarazlıq hələ tam tapılmayıb.

Həm də 2026-ci il, həm də 2019-cü ildən etibarən Məcəlləyə kütləvi şəkildə ciddi dəyişikliklər və əlavələr edilir. Bu dəyişikliklər ciddi islahat paketləridir. Bu dəyişikliklərin sahibkarlar üçün müsbət tərəflərinin olduğu danılmaz həqiqət olsa da, aralarında sahibkarların və mühasiblərin texniki iş yükünü və məsuliyyətini ciddi formada artıran maddələr kifayət qədərdir.

Yaxşı olardı ki, hər kəsi yaxından maraqlandıran və sahibkarlıq mühitini yüngülləşdirəcək maddələr əlavə edilsin. Məsələn, ƏDV faizinin mal və xidmətlərə görə fərqli faiz dərəcələrində differensiallaşdırılması, ƏDV qeydiyyat limitinin bütün sahələr üzrə inflyasiya və digər iqtisadi göstəricilərə uyğun artırılması, MDSS yükünün məqbul səviyyəyə gətirilməsi kimi köklü islahat gözləntiləri hələ də nəzərə alınmır.

Nəticə etibari ilə, sabitliyin olmadığı, formanın mahiyyətdən üstün olduğu, vergi müfəttişinin əlində böyük cərimə fürsətlərinə yiyələndiyi və sahibkarları inkişaf etdirməkdən çox onu ehtiyatlı və müdafiə mövqeyinə sıxışdıran mənzərə izləməyə davam edirik. Vergi sistemi sahibkarı inkişaf etdirmirsə, onu təmkinli davranmağa məcbur edir. 2026 dəyişikliklərinin əsas sınağı da məhz burada olacaq.