Antibiotiklərə alternativ tapıldı: Süni viruslar
Antibiotiklərə qarşı davamlılıq (rezistentlik) artıq təkcə tibbi problem deyil, qlobal təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirilir. Onilliklər boyu infeksion xəstəliklərə qarşı ən güclü silah hesab edilən antibiotiklər getdikcə təsir gücünü itirir. Bakteriyalar sürətlə mutasiyaya uğrayaraq mövcud dərmanlara uyğunlaşır və bu, müalicəsi çətin, bəzən isə mümkünsüz olan infeksiyaların sayını artırır.
Dünya Səhiyyə Təşkilatı (DST) dəfələrlə xəbərdarlıq edib ki, əgər bu tendensiyanın qarşısı alınmasa, yaxın gələcəkdə adi cərrahi əməliyyatlar, doğuş prosesi və ya sadə infeksiyalar belə ölümcül nəticələrə səbəb ola bilər. Məhz bu təhlükə fonunda ABŞ-nın aparıcı elmi mərkəzlərindən gələn yeni tədqiqat elmi ictimaiyyətdə böyük rezonans doğurub.
Sintetik viruslar: bakteriyalara qarşı yeni nəsil silah
Nyu England Biolabs və Yale Universitetinin alimləri antibiotiklərə davamlı bakteriyalarla mübarizədə inqilabi yanaşma ortaya qoyublar. Onlar tamamilə sintetik şəkildə hazırlanan bakteriofaqlar – yəni yalnız bakteriyaları yoluxdurub məhv edən viruslar üzərində uğurlu nəticələr əldə ediblər. Araşdırmanın nəticələri dünyanın ən nüfuzlu elmi nəşrlərindən biri olan Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) jurnalında dərc olunub.
Bu yanaşmanın əsas fərqi ondadır ki, alimlər artıq təbiətdə mövcud olan virusları tapmaq və illərlə laboratoriyada dəyişdirmək məcburiyyətində qalmırlar. Əvəzində viruslar kompüter mühitində, rəqəmsal formada dizayn edilir və yalnız lazım gəldikdə real virus halına gətirilir.
Virusların “rəqəmsal doğuluşu”
Ənənəvi bakteriofaq tədqiqatları real virus nümunələrinin izolə edilməsi, genetik dəyişdirilməsi və sınaqdan keçirilməsilə illərlə vaxt aparırdı. Yeni metod isə bu prosesi kökündən dəyişir. Alimlər yalnız virusun DNT ardıcıllığına dair rəqəmsal məlumatlardan istifadə edərək onun genomunu (Genom — bir canlının (insan, heyvan, bitki, virus və s.) bütün genetik məlumatının (DNT-nin) tam dəstidir. Yəni bəzən “genemon” deyəndə əslində “genomun” nəzərdə tutulur) sıfırdan qurmağı bacarıblar.
Bu məqsədlə virus genomu 28 ayrı sintetik DNT fraqmenti şəklində dizayn edilib. Daha sonra bu fraqmentlər hüceyrədən kənar mühitdə birləşdirilərək aktiv, funksional virus halına gətirilib. Nəticədə laboratoriya şəraitində antibiotiklərə davamlı bakteriyaları yoluxdura və məhv edə bilən tam sintetik virus əldə olunub.
Araşdırmanın əsas texnoloji dayaqlarından biri Golden Gate Assembly adlı genetik yığma platformasıdır. Bu metod genetik elementlərin son dərəcə dəqiq və sürətli şəkildə birləşdirilməsinə imkan verir. Əgər əvvəllər virus genomunun dəyişdirilməsi aylar, hətta illər tələb edirdisə, bu texnologiya sayəsində proses artıq bir neçə gün ərzində tamamlanır.
Bu, təkcə zaman qazancı deyil. Eyni zamanda insan faktorundan qaynaqlanan səhvləri azaldır, elmi təkrarlanmanı asanlaşdırır və daha təhlükəsiz tədqiqat mühiti yaradır.
Biotəhlükəsizlik və etik üstünlüklər
Yeni yanaşmanın ən mühüm cəhətlərindən biri də təhlükəli virusların və patogenlərin fiziki olaraq laboratoriyalarda saxlanmasına ehtiyac qalmamasıdır. Viruslar real formada deyil, sadəcə rəqəmsal məlumat kimi mövcud olur. Yalnız konkret məqsəd üçün sintez edildikdə aktivləşdirilir.
Bu isə biotəhlükəsizlik risklərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır, təsadüfi sızma ehtimalını minimuma endirir və etik narahatlıqları aradan qaldırır. Xüsusilə yüksək riskli patogenlərlə işləyən laboratoriyalar üçün bu yanaşma yeni standartların əsasını qoya bilər.
Fərdiləşdirilmiş virus terapiyasına doğru
Tədqiqatçılar virusun “quyruq lifləri” adlanan struktur hissələrini dəyişdirərək onu müxtəlif bakteriya növlərinə uyğunlaşdırmağın mümkün olduğunu da sübut ediblər. Bu isə gələcəkdə konkret xəstəyə, konkret bakteriya ştamına uyğun “fərdi virus terapiyası”nın tətbiqinə yol aça bilər.
Bundan əlavə, virus genomuna floresan markerlər əlavə etməklə bakteriyanın yoluxma prosesi real vaxt rejimində izlənilib. Bu xüsusiyyət həm fundamental elmi araşdırmalar, həm də klinik diaqnostika baxımından böyük üstünlüklər yaradır.
2050-ci ilə dair qorxulu proqnozlar
Beynəlxalq ekspertlərin hesablamalarına görə, antibiotiklərə davamlı infeksiyalarla effektiv mübarizə aparılmasa, 2050-ci ilə qədər bu səbəbdən hər il təxminən 10 milyon insan həyatını itirə bilər. Bu rəqəm xərçəngdən ölənlərin sayını belə üstələyə bilər.
Məhz buna görə sentetik bakteriofaqlar artıq alternativ deyil, bəlkə də zəruri çıxış yolu kimi dəyərləndirilir.
Tibbdən kənarda da geniş imkanlar
Alimlərin fikrincə, sifariş əsasında hazırlanan sintetik viruslar təkcə müalicə məqsədilə deyil, digər sahələrdə də geniş tətbiq oluna bilər. Onların potensial istifadə sahələrinə aşağıdakılar daxildir:
içməli suda təhlükəli bakteriyaların sürətli aşkarlanması,
biosensor və biotexnoloji nəzarət sistemlərinin inkişafı,
xəstəxana infeksiyalarının qarşısının alınması,
ətraf mühitin mikrobioloji monitorinqi.
Antibiotiklərə qarşı direncin sürətlə artdığı bir dövrdə, tam sintetik virusların hazırlanması tibb tarixində əsl dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir. Rəqəmsal biologiya ilə real klinik tətbiqlərin birləşməsi, gələcəkdə daha təhlükəsiz, daha çevik və daha effektiv səhiyyə sisteminin formalaşmasına zəmin yarada bilər.
Bu texnologiya yalnız yeni müalicə üsulu deyil, həm də insanlığın mikroorqanizmlərlə mübarizədə növbəti mərhələyə keçidinin rəmzidir. İndi əsas məsələ bu elmi nailiyyətlərin klinik praktikaya nə qədər sürətlə və təhlükəsiz şəkildə tətbiq olunacağıdır.
Fatimə Məmmədova
10:00 07.02.2026
Oxunuş sayı: 406
