23 yanvar: dünyanı dəyişən pandemiyanın xatırlatması

Bu gün,  23 yanvar Ümumdünya  Səhiyyə Təşkilatının  COVID-19 koronavirus pandemiyasını beynəlxalq narahatlıq doğuran ictimai səhiyyə fövqəladə halı elan etdiyi gündür.Altı il öncə bu günlərdə dünyanı sarsıdan bir virus bəşəriyyəti hazırlıqsız yaxaladı. COVID-19 adlandırılan bu faciəvi yoluxucu xəstəlik qısa zaman ərzində dünyada milyonlarla, hətta rəsmi rəqəmlərdən də çox insanın ölümünə səbəb oldu. Küçələr səssizləşdi, şəhərlər boşaldı, sərhədlər bağlandı, həyat sanki dayanmış kimi oldu. İnsanlar yalnız sağlamlığını deyil, yaxınlarını, ümidlərini və gündəlik həyatdakı sabitliyini də itirdi. Virus bu gün artıq əvvəlki təhlükə səviyyəsində olmasa da, onun buraxdığı izlər hələ də silinməyib. Pandemiya bir çox insanın psixologiyasında qorxu, narahatlıq və itki hissi kimi qalıb. Tənha keçən günlər, xəstəxana dəhlizlərində yaşanan gözləmələr, son dəfə vidalaşmağa belə imkan verilməyən insanlar hələ də yaddaşlardan silinmir. COVID-19 təkcə tibbi böhran deyil, həm də dərin sosial və psixoloji sarsıntı idi.  Aradan illər keçsə də, bu pandemiyanın necə yarandığını, necə yayıldığını və dünyaya hansı bədəli ödətdiyini xatırlamaq hələ də aktuallığını qoruyur. COVID-19 təkcə bir virus deyildi. O, insanların həyat tərzini,  münasibətlərin bir müddətlik dəyişdi.  Elə bir dövr yaşandı ki, ən sadə şeylər,  bir-birimizə yaxın durmaq, qucaqlaşmaq, küçədə sərbəst nəfəs almaq belə riskli görünürdü. İnsanlar qorxdu, özünü qorumağa çalışdı, amma çoxları üçün qorunmaq belə gecikmiş oldu. 

COVID-19 necə yarandı?

COVID-19 “Coronavirus Disease 2019” sözlərinin qısaltmasıdır. Xəstəliyə səbəb olan SARS-CoV-2 adlı virus koronaviruslar ailəsinə aiddir. Koronaviruslar əvvəllər də mövcud olub və insanlıq tarixi boyunca müxtəlif viruslarla qarşılaşıb. Lakin SARS-CoV-2-nin fərqi ondadır ki, o həm sürətlə yayılırdı, həm də bəzi insanlarda ağır nəticələrə səbəb olurdu. Alimlərin böyük əksəriyyəti virusun heyvanlardan insanlara keçən zoonotik mənşəli olduğunu bildirir. Bu tip viruslar adətən təbii balansın pozulduğu mühitlərdə, canlı heyvan alveri və sıx təmas imkanlarının artdığı məkanlarda daha sürətlə ortaya çıxır. Buna baxmayaraq, virusun tam olaraq hansı mənbədən necə keçdiyi ilə bağlı suallar illərdir cavabsız qalır. ÜST və digər beynəlxalq qurumların müxtəlif araşdırmalar aparmasına baxmayaraq, COVID-19-un mənşəyi ilə bağlı qəti nəticə bu gün də tam şəkildə elan edilməyib və bu fakt pandemiyanın başlanğıcından bəri dünya gündəmində qalan ən böyük suallardan biri olaraq qalır.

İlk harada yarandı? İlk yoluxmalar nə vaxt qeydə alındı?

COVID-19-la bağlı ilk məlumatlar 2019-cu ilin dekabrında Çinin Uhan şəhərində ortaya çıxdı. Həmin dövrdə bir çox insanda yüksək hərarət, nəfəs darlığı və ağır pnevmoniya müşahidə olunurdu. İlk günlərdə bu vəziyyət adi bir mövsümi xəstəlik, qrip dalğası kimi qiymətləndirilsə də, yoluxmaların sürətlənməsi və ağırlaşmaların artması vəziyyətin fərqli olduğunu göstərdi. İlkin mərhələdə yoluxmaların bir hissəsinin Uhandakı dəniz məhsulları və canlı heyvan bazarı ilə bağlı olduğu bildirildi, lakin daha sonra virusun bazardan əvvəl də mövcud ola biləcəyi ehtimalı gündəmə gəldi. Bu isə pandemiyanın gerçək başlanğıcına dair sualların daha da dərinləşməsinə səbəb oldu. Əslində dünya çox tez anladı ki, söhbət təkcə bir şəhərdən və ya bir ölkədən getmir — təhlükə artıq bütün bəşəriyyət üçün ortaq problemə çevrilmişdi.

Dünya necə xəbərdar oldu?

2020-ci ilin yanvarında virus artıq Çin hüdudlarını aşmağa başlamışdı. Yoluxma halları əvvəlcə digər Asiya ölkələrində qeydə alındı, ardınca isə Avropa və ABŞ daxil olmaqla, dünyanın müxtəlif nöqtələrinə yayıldı. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı vəziyyətin ciddiliyini nəzərə alaraq 30 yanvar 2020-ci ildə COVID-19-u beynəlxalq ictimai səhiyyə fövqəladə hal elan etdi. Bu qərar dünyaya açıq mesaj idi: artıq bu virus lokal problem deyil, qlobal miqyasda təhlükəyə çevrilib. Bir müddət sonra, 11 mart 2020-ci ildə ÜST COVID-19-u rəsmi olaraq pandemiya elan etdi və bundan sonra dünya faktiki olaraq tamamilə başqa bir rejimə keçdi. Sərhədlər bağlandı, uçuşlar dayandırıldı, məktəblər və universitetlər fəaliyyətini dayandırdı, insanlar evlərində uzunmüddətli izolyasiya şəraitində yaşamağa məcbur qaldı. Bu, təkcə virusla mübarizə deyil, həm də bəşəriyyətin psixoloji dözümlülük sınağı idi.

Pandemiyanın qlobal miqyası: rəqəmlər, itkilər, gerçəklik

COVID-19-un fəsadları yalnız yoluxma və ölüm statistikası ilə məhdudlaşmadı. O, insan həyatına toxunan bütün sahələri alt-üst etdi. Rəsmi məlumatlara görə pandemiya dövründə 700 milyondan çox insan virusa yoluxdu, 7 milyondan artıq insan isə həyatını itirdi. Lakin mütəxəssislər bildirir ki, real rəqəmlər rəsmi statistikadan daha yüksək ola bilər. Çünki bir çox ölkədə test imkanları məhdud idi, insanlar xəstəxanaya çatdırılmadan həyatını itirirdi, bəzi ölüm halları başqa diaqnozlarla rəsmiləşdirilirdi və qeydiyyat sistemləri hər yerdə eyni səviyyədə işləmirdi. Pandemiya minlərlə ailənin həyatını geri dönüşü olmayan şəkildə dəyişdi. Bir çox insan yaxınını itirdi, bir çoxu işini və sosial həyatını itirdi, bir çoxu isə sağlamlığını bərpa etsə belə, uzunmüddətli fəsadlarla yaşamağa davam etdi. Dünya bir daha anladı ki, insan həyatını dəyişmək üçün bəzən təkcə görünməyən bir təhlükə kifayətdir.

COVID-19 Azərbaycanda: yayılma mərhələsi və ilk hallar

COVID-19 Azərbaycanda 28 fevral 2020-ci ildə rəsmi olaraq qeydə alındı. İlk yoluxmalar əsasən xaricdən gələn şəxslərlə bağlı idi, lakin qısa müddət sonra virus ölkə daxilində də yayılmağa başladı. Dövlət yoluxmanın sürətlə artmasının qarşısını almaq üçün bir sıra tədbirlər həyata keçirdi, xüsusi karantin rejimi tətbiq olundu, məktəblər və universitetlər bağlandı, icazə sistemi yaradıldı, maska və sosial məsafə qaydaları gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrildi. Pandemiyanın ən ağır mərhələlərində tibb müəssisələrinin üzərinə böyük yük düşdü, həkimlər və tibb işçiləri yüksək risk altında çalışdı, insanların isə hər gün daha çox “nə olacaq?” sualı ilə yaşadığı bir dövr başladı. COVID-19 Azərbaycanda da sadəcə xəstəlik yox, həm də ümumi həyatın ritmini dəyişən fövqəladə bir vəziyyət yaratdı.

Azərbaycanda statistika: neçə nəfər yoluxdu, neçə nəfər öldü, neçə nəfər sağaldı?

Rəsmi məlumatlara görə, Azərbaycanda pandemiya dövründə 830 mindən çox insan COVID-19-a yoluxdu, 820 mindən çox insan sağaldı, 10 mindən artıq insan isə həyatını itirdi. Bu rəqəmlər statistik göstəricilər kimi görünə bilər, amma əslində onların arxasında minlərlə yarımçıq qalan həyat hekayəsi var. Hər ölüm xəbəri bir ailənin dağılması, bir evin susması, bir körpənin atasız və ya anasız qalması, bir insanın həyatının yarımçıq bitməsi demək idi. İnsanlar bəzən yaxınını son dəfə görməyə, onunla vidalaşmağa belə imkan tapmadan itki ilə üz-üzə qalırdı. Pandemiya məhz buna görə yaddaşlarda yalnız xəstəlik kimi deyil, həm də böyük bir faciə kimi qaldı.

Vaksinlər: ümidin adı

Pandemiyanın ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri vaksinlərin hazırlanması oldu. Qısa müddətdə bir neçə fərqli vaksin növü istehsal edildi və dünya miqyasında kütləvi peyvəndləmə kampaniyaları başladı. Vaksinlərin əsas məqsədi yoluxmanın tam dayanması olmasa da, ağır xəstəlik və ölüm riskinin azalmasına ciddi təsir göstərdi. Azərbaycanda da vaksinasiya prosesi mərhələli şəkildə aparıldı və bu, pandemiyanın daha ağır nəticələr verməsinin qarşısını müəyyən qədər aldı. Bir çox insan üçün vaksin ümid idi — qorxunun içində çıxış yolu, qaranlıq günlərdə işıq kimi görülürdü.

Post-COVID: pandemiya bitdi, amma hər şey əvvəlki kimi olmadı 

2026-cı ildə artıq COVID-19 gündəlik həyatın mərkəzində deyil. Karantin rejimləri yoxdur, maska qaydaları əvvəlki kimi sərt tətbiq edilmir. Amma pandemiyanın psixoloji, sosial və iqtisadi təsiri hələ də hiss olunur. Bəzi insanlarda hələ də xəstəlik qorxusu, panika, davamlı narahatlıq hissi qalıb. Sosial təcrid dövründə yaranan depressiya, əsəbilik, ümidsizlik, tənha qalma travması hər kəsdə müxtəlif səviyyədə iz buraxıb. Bununla yanaşı, COVID-19 keçirib sağalan bəzi şəxslər uzun müddət nəfəs darlığı, zəiflik, diqqət və yaddaş problemləri kimi “post-COVID” əlamətlərindən də şikayət ediblər. Yəni virus fiziki cəhətdən zəifləsə də, onun buraxdığı təsir tamamilə yox olmayıb.

COVID-19 pandemiyası bir dövrün simvoluna çevrildi. O, bizə göstərdi ki, dünya nə qədər inkişaf etmiş olsa da, görünməz bir virus qarşısında nə qədər kövrəkdir. 23 yanvar isə bu qlobal faciənin necə başladığını xatırladan günlərdən biridir. Bu tarix təkcə keçmişi xatırlamaq üçün deyil, həm də gələcəkdə oxşar təhlükələrə qarşı daha hazırlıqlı olmaq üçün yadda saxlanmalıdır. Çünki pandemiya bitə bilər, ancaq onun dərsləri unudularsa, gələcəkdə eyni səhvləri təkrar etmək riski yenidən ortaya çıxar.

Fatimə Məmmədova