Uşağın istedadı, yoxsa valideynin arzusu? Musiqi təhsilinin psixoloji tərəfi
Uşaqların erkən yaşlardan müxtəlif bacarıqlara yiyələnməsi, intellektual və yaradıcı potensialının inkişaf etdirilməsi valideynlərin əsas prioritetlərindən biridir. Bu istiqamətdə ən çox seçilən məşğuliyyətlərdən biri də musiqi təhsilidir. Bir çox valideyn övladının fortepiano, skripka, tar, kamança və digər musiqi alətlərində ifa etməsini onun gələcəkdə daha ağıllı, diqqətli, yaddaşlı və intellektual baxımdan inkişaf etmiş şəxsiyyət kimi formalaşmasına kömək edən vasitə hesab edir. Bəs musiqi ilə məşğul olmaq həqiqətən uşağın beyin fəaliyyətinə və ümumi öyrənmə qabiliyyətinə nə dərəcədə təsir göstərir?
Elmi yanaşmalara görə, musiqi alətində ifa etmək beyində eyni vaxtda bir neçə funksiyanın fəaliyyətini tələb edən mürəkkəb prosesdir. Uşaq ifa zamanı eşitdiyi səsləri ayırd edir, ritmi yadda saxlayır, notları oxuyur, əl və barmaq hərəkətlərini koordinasiya edir, diqqətini müəyyən müddət ərzində bir nöqtədə cəmləşdirir. Bu proseslər yaddaş, diqqət, eşitmə qavrayışı, motor koordinasiya və planlaşdırma kimi koqnitiv bacarıqların inkişafına töhfə verə bilər. Musiqi məşğələləri, eyni zamanda, uşaqlarda səbir, intizam, özünüifadə və emosiyaların idarə olunması kimi xüsusiyyətlərin formalaşmasına da müsbət təsir göstərə bilər.
Lakin burada mühüm bir məqam var: musiqi ilə məşğul olan hər bir uşağın mütləq daha yüksək intellektə sahib olacağını və ya digər uşaqlardan daha yaxşı öyrənəcəyini söyləmək doğru olmaz. Musiqi təhsilinin müəyyən koqnitiv bacarıqlara müsbət təsirləri ilə bağlı elmi araşdırmalar olsa da, bu təsirlərin bütün uşaqlarda eyni səviyyədə meydana çıxması və digər fənlər üzrə akademik nəticələri avtomatik yüksəltməsi sübut edilməyib. Yəni musiqi uşağın inkişafına dəstək ola bilər, lakin onu avtomatik olaraq daha ağıllı edən vasitə deyil.
Məsələnin digər tərəfi isə valideynlərin uşaqların musiqi təhsilinə münasibəti ilə bağlıdır. Bəzi ailələr övladlarının hələ kiçik yaşlarından musiqi məktəbinə getməsini tələb edir, müəyyən alətdə ifa etməyi onların gələcək uğurunun vacib şərti hesab edirlər. Ancaq uşağın öz marağı və istəyi nəzərə alınmadıqda bu məşğuliyyət zamanla zövq mənbəyindən məcburiyyətə çevrilə bilər. Daim məşq etməyə məcbur edilən, səhvlərinə görə tənqid olunan və valideyn gözləntilərini doğrultmağa çalışan uşaqda stress, uğursuzluq qorxusu, özünəinamın azalması və musiqiyə qarşı mənfi münasibət yarana bilər.
Digər tərəfdən, uşağın musiqiyə marağının formalaşması üçün ona seçim imkanı vermək, müxtəlif alətləri tanıtmaq və məşğuliyyəti yaşına, fərdi xüsusiyyətlərinə uyğun təşkil etmək vacibdir. Çünki bir uşaq fortepianoya maraq göstərdiyi halda, digəri zərb alətlərinə və ya vokala üstünlük verə bilər. Əsas məqsəd uşağı valideynin reallaşmamış arzularının daşıyıcısına çevirmək deyil, onun öz potensialını kəşf etməsinə şərait yaratmaqdır.
Beləliklə, musiqi təhsili uşağın yalnız sənət bacarıqlarının deyil, həm də müəyyən psixoloji və koqnitiv xüsusiyyətlərinin inkişafına töhfə verə bilər. Ancaq bu prosesdə uşağın fərdi maraqları, emosional vəziyyəti və seçim azadlığı nəzərə alınmadıqda gözlənilən faydanın əksinə nəticələr ortaya çıxa bilər. Bəs musiqi alətində ifa etmək uşağın beyin inkişafına, yaddaşına və diqqətinə konkret olaraq necə təsir göstərir?

Məsələ ilə bağlı Crossmedia.az-a açıqlamasında uşaq və yeniyetmə psixoloqu Aysu Həsənzadə bildirib ki, musiqi alətində ifa etmək uşağın inkişafına sadəcə musiqi bacarığı qazandırmaq baxımından deyil, beynin bir neçə fərqli funksiyasını eyni anda işlətməsi baxımından da müsbət təsir göstərir:
"Çünki uşaq hər hansı bir musiqi alətində ifa edərkən eyni zamanda eşidir, dinlədiyini yadda saxlayır, notları izləyir, barmaqlarının hərəkətini idarə edir və növbəti addımını planlaşdırır. Əslində, bu proses beynin müxtəlif sahələrinin bir-biri ilə əlaqəli şəkildə işləməsini tələb edir. Məsələn, uşaq pianoda ifa edərkən bir əli ilə başqa, digər əli ilə fərqli hərəkətləri yerinə yetirir, eyni zamanda musiqinin ritmini qorumağa çalışır. Bu isə diqqətin bölüşdürülməsi, işçi yaddaş, hərəkətlərin koordinasiyası və planlaşdırma kimi bacarıqların məşq olunmasına şərait yaradır. Musiqi ilə müntəzəm məşğuliyyət uşağın səslər arasındakı fərqləri daha yaxşı ayırd etməsinə, eşitdiyini yadda saxlamasına və diqqətini müəyyən bir fəaliyyət üzərində saxlamağı öyrənməsinə də kömək edə bilər. Burada maraqlı məqamlardan biri odur ki, musiqi öyrənən uşaqlar ritmi hiss etməklə yanaşı, müəyyən ardıcıllıqları da yadda saxlamağa alışırlar. Bu bacarıqlar sonradan dil öyrənərkən, oxuyarkən və riyazi ardıcıllıqları qavrayarkən də faydalı ola bilər. Ancaq burada bir məqamı düzgün başa düşmək lazımdır. Musiqi alətində ifa edən hər bir uşaq avtomatik olaraq daha yüksək intellektə sahib olmur. Tədqiqatlar musiqi təhsilinin bəzi idrak bacarıqlarına müsbət təsirlərini göstərsə də, bunun uşağın ümumi intellektini mütləq şəkildə artırdığını demək düzgün olmaz. Yəni musiqi uşağın öyrənmə prosesini dəstəkləyən vasitələrdən biridir, lakin onu daha ağıllı etməyin zəmanətli yolu deyil. Digər tərəfdən, musiqi ilə məşğuliyyətin psixoloji tərəfi də çox maraqlıdır. Uşaq bir musiqi əsərini ilk dəfə ifa edə bilmədikdə, təkrar məşq edir, səhv edir, yenidən cəhd göstərir və zamanla nəticə əldə edir. Bu proses ona səbr etməyi, çətinlik qarşısında dərhal təslim olmamağı və öz inkişafını müşahidə etməyi öyrədir. Ancaq burada valideynlərin çox vaxt diqqətdən qaçırdığı bir məsələ var. Uşağın musiqi alətində ifa etməsi ilə onun musiqidən zövq alması eyni şey deyil. Bəzən valideyn uşağın gələcəyini düşünərək onu çox erkən yaşlardan musiqi məktəbinə yönləndirir, hər gün məşq etməsini tələb edir, səhvlərinə görə tənqid edir və digər uşaqlarla müqayisə edir. Bu zaman musiqi uşaq üçün maraqlı bir fəaliyyət olmaqdan çıxaraq yerinə yetirməli olduğu bir öhdəliyə çevrilir. Uşaqda uğursuzluq qorxusu, özünəinamın azalması, musiqiyə qarşı mənfi münasibət və ümumiyyətlə, öyrənmə prosesindən uzaqlaşma yarana bilər. Hətta bəzən uşaq valideynini məyus etməmək üçün musiqi dərslərinə davam edir, amma daxilən bu fəaliyyətdən heç bir zövq almır. Məncə, burada valideynlərin yadda saxlamalı olduğu vacib bir məqam var. Uşağın hansısa sahədə bacarıqlı olması ilə həmin sahədə xoşbəxt olması həmişə eyni məna daşımır. Musiqi dərslərinin faydalı olması üçün uşağın marağı və könüllü iştirakı çox vacibdir. Bu o demək deyil ki, uşaq hər dəfə məşq etmək istəmədikdə dərsi dayandırmaq lazımdır. Bəzən uşaqlar yeni bir bacarığı öyrənərkən çətinlik çəkdikləri üçün həvəsdən düşə bilirlər. Valideynin vəzifəsi həmin çətinliyi uşağın yerinə aradan qaldırmaq deyil, onu dəstəkləmək və öyrənmə prosesini daha maraqlı hala gətirməkdir. Məsələn, uşağın hər gün bir saat məşq etməsini tələb etməkdənsə, yaşına və diqqət imkanlarına uyğun olaraq 10 və ya 15 dəqiqəlik məşqlərlə başlamaq daha məqsədəuyğun ola bilər. Həmçinin uşağın yalnız nə qədər yaxşı ifa etdiyinə deyil, nəyi əvvəlkindən daha yaxşı bacardığına diqqət yetirmək lazımdır. Çünki uşaq nəticəyə görə deyil, öz inkişafını hiss etdikdə daha sağlam motivasiya qazanır. Mən valideynlərə tövsiyə edərdim ki, uşaqlarını musiqi ilə tanış etsinlər, müxtəlif alətləri sınamalarına imkan yaratsınlar, amma musiqini uşağın gələcəkdə daha ağıllı olması üçün məcburi bir investisiya kimi görməsinlər. Bəzən uşağın musiqi ilə qurduğu ən gözəl münasibət böyük səhnələrdə çıxış etmək və ya peşəkar musiqiçi olmaq deyil, sadəcə sevdiyi bir melodiyanı özünün ifa edə bilməsidir. Əsas məqsəd uşağa əlavə bir nailiyyət qazandırmaq deyil, onun dünyasını yeni bir təcrübə ilə zənginləşdirməkdir".
Məhəbbət Tərlanoğlu
16:00 20.11.2026
Oxunuş sayı: 90