Gündəm,İqtisadiyyat

Azərbaycanın gəlirləri Bakıya axır: Regionlar iqtisadi xəritədən silinir?

Azərbaycanda əhalinin gəlirlərinin böyük hissəsi paytaxt və Abşeron yarımadasında formalaşır. Rəsmi statistikaya görə, 2025-ci ildə ölkə üzrə əhalinin ümumi gəlirlərinin təxminən 62 faizi Bakının payına düşüb. İqtisadçılar bu fərqin səbəbləri arasında neft sektorunun paytaxtda cəmləşməsini, dövlət xərclərinin bölgüsünü və regionlarda iqtisadi fəaliyyətin zəifliyini göstərirlər.

Ötən il Azərbaycanda əhalinin ümumi gəlirləri 89 milyard 916 milyon manat olub. Bunun 55 milyard 649 milyon manatı Bakıda qeydə alınıb. Sumqayıt şəhərində bu göstərici 2 milyard 932,4 milyon, Abşeron rayonunda isə 4 milyard 959,9 milyon manat təşkil edib.

Beləliklə, Bakı, Sumqayıt və Abşeron rayonunun birlikdə payına 63 milyard 540 milyon manat düşüb. Ölkənin digər ərazilərində yaşayan əhalinin ümumi gəlirləri isə təxminən 26 milyard 379 milyon manat olub.

Bu rəqəmlər iqtisadi imkanların ölkə ərazisində bərabər bölüşdürülmədiyini göstərir. Əhalinin gəlirlərinə əməkhaqqı, pensiya, sosial müavinətlər, sahibkarlıq və digər fəaliyyətlərdən əldə olunan vəsaitlər daxildir. Gəlirlərin əsasən paytaxt və ətraf ərazilərdə cəmləşməsi regionlarda iqtisadi fəallığın və gəlir mənbələrinin məhdudluğu ilə bağlı müzakirələri yenidən gündəmə gətirir.

İnsanların iş, təhsil və daha yaxşı yaşayış imkanları üçün Bakıya üz tutması paytaxtda əhali sıxlığını artırır. Bu proses nəqliyyat, mənzil təminatı və kommunal infrastruktur üzərində əlavə yük yaradır. Digər tərəfdən, bölgələrdən əmək qabiliyyətli əhalinin köçməsi yerli istehsalın, kənd təsərrüfatının və sahibkarlığın inkişafını çətinləşdirə bilər.

Məsələ təkcə iqtisadi fərqlə məhdudlaşmır. Xüsusilə sərhəd və ucqar rayonlarda əhalinin azalması həmin ərazilərdə yaşayış məntəqələrinin qorunması, sosial xidmətlərin davamlılığı və məskunlaşmanın təmin edilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.

İqtisadi fəaliyyət niyə Bakıda cəmləşir?

İqtisadçı Xalid Kərimli hesab edir ki, gəlirlərin böyük hissəsinin paytaxtda formalaşması ölkə iqtisadiyyatının Bakı və Abşeron ətrafında təmərküzləşməsinin göstəricisidir. Onun sözlərinə görə, regionların iqtisadi inkişafı zəifdir, lakin Bakı-Abşeronun özü də arzuolunan inkişaf səviyyəsinə çatmayıb.

“Təbii ki, bu vəziyyət regionların daha zəif inkişaf etməsi ilə bağlıdır. Nəzərə alsaq ki, Bakı və Abşeronda da iqtisadi inkişaf arzuolunan səviyyədə deyil, ölkənin qeyri-neft sektoru ümumilikdə zəif inkişaf edib.

Bununla belə, regionlarla müqayisədə Bakı-Abşeron iqtisadi baxımdan daha yaxşı vəziyyətdədir. Bu isə onu göstərir ki, ölkədə yaradılan əlavə dəyərin böyük hissəsi ərazisi ölkə torpaqlarının cəmi 5 faizini təşkil edən Bakı-Abşeron yarımadasında formalaşır. Azərbaycanın ümumi ərazisi təxminən 86 min kvadratkilometrdir, Bakı və Abşeronun ümumi ərazisi isə 4-5 min kvadratkilometr civarındadır. Belə bir kiçik ərazidə iqtisadi fəaliyyətin bu qədər cəmləşməsi regionların zəif inkişafının və qeyri-neft sektorunun yetərincə güclənməməsinin göstəricisidir.

Bu qədər böyük fərqin əsas səbəbi qeyri-neft sektorunun zəif inkişafıdır. Regionlarda vəziyyətin daha da gərginləşməsinin qarşısını almaq üçün ciddi iqtisadi islahatlar aparılmalıdır. Xüsusilə rəqabət mühitinin yaxşılaşdırılması, məhkəmə-hüquq sisteminin təkmilləşdirilməsi, kapitala çıxış imkanlarının genişləndirilməsi və dövlət idarəçiliyində inzibati maneələrin aradan qaldırılması istiqamətində mühüm addımlar atılmalıdır.

İqtisadi mühitin yaxşılaşdırılması regionlarda iqtisadi fəaliyyətin genişlənməsi üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ərazilərin boşalmaması üçün iqtisadiyyat ölkə üzrə daha geniş yayılmalıdır. Burada məqsəd iqtisadi fəaliyyətin hər rayonda ərazi ölçüsünə uyğun bərabər paylanması deyil. Belə bir yanaşma real deyil. Lakin iqtisadiyyatın 75-80 faizinin kiçik bir ərazidə cəmləşməsi həm regionların boşalmasına səbəb olur, həm də mövcud vəziyyətin nəticəsi kimi meydana çıxır. İnsanlar iqtisadi imkanlar daha geniş olduğu üçün Bakıya üz tuturlar. Halbuki paytaxtın özündə də yaşamaq getdikcə çətinləşir: tıxaclar, sıxlıq və digər problemlər gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilib”.

İqtisadçı Elçin Rəşidov isə gəlirlərin paytaxtda cəmləşməsinin əsas səbəblərindən biri kimi neft sektorunu göstərir. Onun fikrincə, bu sahədə çalışanların sayı az olsa da, iqtisadiyyatda yaratdığı dəyər və əməkhaqqı səviyyəsi yüksəkdir.

“Neft şirkətləri, onlara xidmət göstərən və bu sahə ilə əlaqəli digər müəssisələrin əksəriyyəti əsasən paytaxtda yerləşir. Ölkədə məşğulluğun cəmi 3 faizini təşkil edən bu sektorda çalışanlar ümumi ÜDM-in yarıdan çoxunun yaradılmasında iştirak edirlər. Bu şirkətlərin böyük hissəsinin Bakıda yerləşməsi də iqtisadi gəlirlərin paytaxtda cəmləşməsinə səbəb olur. Üstəlik, həmin sektorda əməkhaqqı səviyyəsi də kifayət qədər yüksəkdir.

Bununla yanaşı, əməkhaqqının yüksək olduğu digər şirkətlərin və dövlət qurumlarının da əksəriyyəti Bakıda fəaliyyət göstərir. Bunun səbəblərindən biri paytaxt amilidir. Dövlət idarəetmə orqanlarının əsas hissəsi paytaxtda yerləşdiyindən iqtisadi və inzibati fəaliyyət də burada cəmləşir.

Digər mühüm səbəb dövlət xərclərinin ölkə üzrə qeyri-bərabər bölüşdürülməsidir. Dövlət müstəqilliyinin bərpasından bəri Bakıya regionlarla müqayisədə daha çox diqqət ayrılıb. Paytaxtın infrastrukturu, kommunal xidmətləri və digər imkanları həmişə regionlarla müqayisədə daha yaxşı vəziyyətdə olub. Bu da insanların Bakıya köçməsini sürətləndirən, bölgələrin isə boşalmasına təsir edən amillərdən biridir.

Dövlət xərclərinin böyük hissəsi Bakıda cəmləşdikcə paytaxtda iqtisadi dövriyyə və gəlirlər də artır. Çünki dövlətin xərclədiyi vəsait eyni zamanda həmin vəsaiti alan şəxslərin və müəssisələrin gəlirlərinə çevrilir. Beləliklə, dövlət xərclərinin əsasən Bakıda həyata keçirilməsi paytaxtla regionlar arasında gəlir fərqini daha da dərinləşdirir.

Nəticədə, sanki ölkə daxilində iqtisadi baxımdan bir-birindən ciddi fərqlənən iki ayrı məkan yaranır: biri iqtisadi cəhətdən daha çox inkişaf etmiş Bakı, digəri isə inkişaf imkanları məhdud qalan regionlar. Bu fərq yalnız gəlirlərdə deyil, insanların həyat şəraitində, sosial münasibətlərində və gündəlik imkanlarında da özünü göstərir”.

Regionların inkişafı üçün nə dəyişməlidir?

İqtisadçıların fikirlərindən görünür ki, regionlarla paytaxt arasındakı gəlir fərqini yalnız əhalinin köçü ilə izah etmək mümkün deyil. Burada iş yerlərinin coğrafiyası, neft sektorunun yerləşməsi, dövlət investisiyaları, sahibkarlıq mühiti və qeyri-neft iqtisadiyyatının inkişaf səviyyəsi də rol oynayır.

Regionlarda dayanıqlı iş yerlərinin yaradılması, özəl investisiyaların təşviqi, yerli istehsal və xidmət sektorunun genişləndirilməsi bu fərqin azaldılması üçün əsas şərtlərdən sayıla bilər. Bununla yanaşı, təhsil, səhiyyə və digər ictimai xidmətlərin keyfiyyətinin bölgələrdə yüksəldilməsi də insanların paytaxta köçmək zərurətini azalda bilər.

Əks halda, iqtisadi imkanların əsasən Bakı və Abşeronda cəmləşməsi davam etdikcə paytaxtın üzərinə düşən yük artacaq, regionların isə iqtisadi və demoqrafik potensialı zəifləməkdə davam edəcək.

Mövzular:

Azərbaycan iqtisadiyyatı əhalinin gəlirləri Bakı Abşeron regionların inkişafı

🖨 Çap et

10:30 04.11.2026

Oxunuş sayı: 243