Siyasi

3 Oktyabr: Azərbaycan dövlətçiliyində yeni mərhələnin başlanğıcı

3 oktyabr Azərbaycan siyasi tarixində yalnız növbəti prezident seçkisinin keçirildiyi tarix deyil. Bu tarix müstəqilliyinin ilk illərində ağır siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik problemləri ilə üzləşən Azərbaycanın dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. 1993-cü il oktyabrın 3-də Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi ölkənin siyasi həyatında dönüş nöqtələrindən biri oldu.

Müstəqilliyin ilk illəri Azərbaycan üçün olduqca mürəkkəb şəraitlə xarakterizə olunurdu. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi, iqtisadi böhran, hakimiyyət daxilində siyasi qarşıdurmalar və dövlət institutlarının zəifliyi ölkənin gələcəyi ilə bağlı ciddi suallar yaradırdı. 1993-cü ilin iyununda Heydər Əliyevin Bakıya qayıtması və iyunun 15-də Ali Sovetin sədri seçilməsi ilə siyasi proseslərdə yeni mərhələ başladı. Oktyabrın 3-də isə o, prezident seçildi.

Bu baxımdan 3 Oktyabrı yalnız bir seçkinin nəticəsi kimi deyil, dövlət quruculuğunun institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi istiqamətində atılan siyasi addımların davamı kimi nəzərdən keçirmək mümkündür.

Dövlətçiliyin qorunması əsas prioritet kimi

Heydər Əliyevin 1993-2003-cü illərdəki prezidentliyi dövründə əsas məsələlərdən biri müstəqil dövlətin siyasi və iqtisadi dayaqlarının möhkəmləndirilməsi idi. Rəsmi dövlət tarixçiliyində həmin dövr dövlət müstəqilliyinin qorunması, dövlət institutlarının formalaşdırılması, təhlükəsizlik məsələlərinin önə çəkilməsi, iqtisadiyyatın bərpası və Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqeyinin gücləndirilməsi ilə əlaqələndirilir.

1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” bu strategiyanın iqtisadi istiqamətinin mühüm elementlərindən biri idi. Neft sektoruna xarici investisiyanın cəlb olunması Azərbaycanı beynəlxalq enerji layihələrinin iştirakçısına çevirdi və sonrakı illərdə ölkənin iqtisadi imkanlarının genişləndirilməsi üçün baza yaratdı.

1995-ci ildə Konstitusiyanın qəbul edilməsi də müstəqil dövlət quruculuğunun hüquqi çərçivəsinin formalaşdırılması baxımından mühüm hadisə idi. Eyni dövrdə bazar iqtisadiyyatına keçid, yeni dövlət institutlarının yaradılması və Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin genişləndirilməsi istiqamətində proseslər davam etdirildi.

Beləliklə, Heydər Əliyev dövrünün əsas xüsusiyyətlərindən biri dövlətçiliyin qorunması ilə uzunmüddətli inkişaf üçün institusional və iqtisadi təməlin yaradılmasının paralel aparılması idi.

“Əsrin müqaviləsi”ndən beynəlxalq layihələrə

Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi iqtisadi strategiyanın mühüm cəhəti Azərbaycanın enerji resurslarının yalnız gəlir mənbəyi deyil, həm də ölkənin geosiyasi və iqtisadi imkanlarını genişləndirən vasitəyə çevrilməsi idi.

Bu strategiyanın sonrakı illərdə enerji və nəqliyyat layihələri ilə tamamlanması Azərbaycanın regional proseslərdə rolunun artmasına şərait yaratdı. Azərbaycan zamanla enerji ixrac edən ölkə olmaqla yanaşı, Şərq-Qərb nəqliyyat və logistika marşrutlarının mühüm iştirakçılarından birinə çevrildi.

Bu prosesdə Heydər Əliyevin yaratdığı siyasi-iqtisadi xətt ilə İlham Əliyevin prezidentliyi dövründə həyata keçirilən layihələr arasında davamlılıq elementini görmək mümkündür.

İlham Əliyev: formalaşdırılmış strategiyanın yeni mərhələsi

2003-cü ildə İlham Əliyevin prezident seçilməsi ilə Azərbaycan siyasi sistemində yeni mərhələ başladı. İlham Əliyev bundan əvvəl SOCAR-da rəhbər vəzifələrdə çalışmış, parlamentdə və beynəlxalq parlament diplomatiyasında fəaliyyət göstərmişdi. Prezidentin rəsmi bioqrafiyasına görə, o, Heydər Əliyevin neft strategiyasının həyata keçirilməsində də iştirak edib.

İlham Əliyevin prezidentliyi dövründə əvvəlki mərhələdə yaradılmış enerji və iqtisadi baza üzərində yeni layihələr həyata keçirildi. Enerji ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsi, nəqliyyat infrastrukturu, regional bağlantılar və qeyri-neft sektorunun inkişafı dövlət siyasətinin əsas istiqamətləri sırasında yer aldı.

Bu dövrün nəticələrini qiymətləndirərkən statistik göstəricilər də mühüm material verir. Prezident İlham Əliyevin 2024-cü il andiçmə mərasimindəki çıxışında qeyd etdiyi rəqəmlərə görə, 2003-cü ildə Azərbaycanın ÜDM-i 7 milyard dollar olduğu halda, 2023-cü ildə 72 milyard dollara çatıb; xarici valyuta ehtiyatları isə 1,6 milyard dollardan 69,5 milyard dollara yüksəlib. Bunlar prezidentin öz çıxışında təqdim etdiyi göstəricilərdir və müxtəlif iqtisadi metodologiyalarla ayrıca təhlil oluna bilər.

Dövlətçilik xəttinin ən mühüm sınağı

Azərbaycanın müstəqillik tarixində ərazi bütövlüyü məsələsi xüsusi yer tutub. Heydər Əliyev hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra dövlət quruculuğu ilə yanaşı, ordu quruculuğu və təhlükəsizlik məsələlərini də prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyənləşdirmişdi. Rəsmi mənbələrdə həmin dövrdə atəşkəsin əldə olunması, milli ordunun qurulması və təhlükəsizlik sisteminin formalaşdırılması dövlət siyasətinin əsas istiqamətləri sırasında göstərilir.

Sonrakı illərdə isə bu istiqamət İlham Əliyevin prezidentliyi dövründə davam etdirildi. 2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük müharibə və 2023-cü ilin sentyabrında keçirilmiş hərbi əməliyyatlardan sonra Azərbaycan hakimiyyəti ölkənin bütün ərazisində suverenliyin bərpa edildiyini bəyan etdi. Bu hadisələr Azərbaycan dövlətçiliyinin son onilliklərində ən mühüm dönüş nöqtələri sırasında yer alır.

Burada iki siyasi mərhələ arasında fərq də aydın görünür: Heydər Əliyevin dövründə əsas məsələ müstəqil dövlətin ayaqda saxlanılması, institusional bazanın yaradılması və təhlükəsizlik imkanlarının formalaşdırılması idisə, İlham Əliyevin dövründə həmin dövlət potensialından istifadə etməklə iqtisadi, diplomatik və hərbi imkanların genişləndirilməsi gündəmə gəldi.

İki mərhələ, vahid dövlətçilik xətti

Azərbaycanın müasir tarixini Heydər Əliyev və İlham Əliyev dövrlərini bir-birindən təcrid etməklə təhlil etmək çətindir. Çünki ikinci mərhələnin bir sıra əsas iqtisadi və institusional imkanları birinci mərhələdə formalaşdırılmışdı.

Heydər Əliyevin siyasi irsində dövlətçilik, milli maraqların qorunması, enerji siyasəti, güclü dövlət institutlarının yaradılması və beynəlxalq münasibətlər sistemində Azərbaycanın mövqeyinin möhkəmləndirilməsi xüsusi yer tutur. İlham Əliyevin hakimiyyəti dövründə isə bu istiqamətlər yeni geosiyasi və iqtisadi reallıqlar çərçivəsində davam etdirildi.

Bu baxımdan iki dövrü birləşdirən əsas xətt dövlətin siyasi müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi və Azərbaycanın regional çəkisinin artırılması ideyasıdır.

3 Oktyabrın siyasi-tarixi mənası

3 oktyabr 1993-cü il hadisəsinin əhəmiyyəti yalnız həmin gün baş verən seçki ilə məhdudlaşmır. Bu tarix Azərbaycan dövlətçiliyinin ən mürəkkəb mərhələlərindən birində siyasi kursun müəyyənləşməsi baxımından əlamətdardır.

Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ilə başlayan onillikdə dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi strategiyanın formalaşdırılması, beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi və təhlükəsizlik sisteminin qurulması istiqamətində mühüm addımlar atıldı. Sonrakı iki onillikdə İlham Əliyevin prezidentliyi dövründə isə Azərbaycan bu bazadan istifadə edərək enerji, nəqliyyat, iqtisadiyyat, ordu və xarici siyasət sahələrində daha geniş layihələr həyata keçirdi.

Bu mənada 3 Oktyabr Azərbaycan tarixində bir siyasi təqvim günü olmaqdan daha artıq məna daşıyır. Bu tarix müstəqilliyin ilk illərinin böhranlarından çıxış, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və sonrakı inkişaf mərhələsinin siyasi əsaslarının formalaşdırılması ilə bağlı mühüm tarixi mərhələdir.

Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində Heydər Əliyevin rolu daha çox müstəqil dövlətin qorunması və onun strateji dayaqlarının formalaşdırılması, İlham Əliyevin rolu isə həmin dayaqlar üzərində dövlətin iqtisadi, hərbi və beynəlxalq imkanlarının genişləndirilməsi kontekstində təhlil edilə bilər.

3 Oktyabrın tarixi əhəmiyyəti də məhz bu ardıcıllıqda üzə çıxır: əvvəlcə dövlətin yaşadılması və möhkəmləndirilməsi, sonra isə onun imkanlarının yeni mərhələdə genişləndirilməsi.

Müşahidəçi

🖨 Çap et

12:50 03.10.2026

Oxunuş sayı: 52