Süni intellektdə yeni güc arxitekturası
ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə Ağ Evdə keçirilən süni intellekt toplantısı texnologiya sektorunun aparıcı şirkətləri ilə dövlət arasında münasibətləri yenidən gündəmə gətirib. Görüşdə Elon Musk, Jensen Huang, Mark Zuckerberg, Sundar Pichai, Satya Nadella və Jeff Bezos kimi texnologiya dünyasının tanınmış simaları, eləcə də ABŞ administrasiyasının yüksək vəzifəli nümayəndələri iştirak edib. Toplantı süni intellektin artıq yalnız texnoloji şirkətlərin fəaliyyət sahəsi olmadığını, dövlət siyasətində də mühüm yer tutduğunu göstərən hadisələrdən biri kimi diqqət çəkib.
ABŞ-də süni intellekt sahəsində təhlükəsizlik, innovasiyanın sürətləndirilməsi və Çinlə texnoloji rəqabət məsələləri paralel şəkildə müzakirə olunur. Bu prosesdə böyük texnologiya şirkətlərinin rəhbərlərinin dövlət nümayəndələri ilə birbaşa təmaslarının artması onların qərarvermə prosesindəki roluna dair müzakirələri də genişləndirir. Süni intellektin inkişafı üçün böyük hesablama gücü, qabaqcıl çiplər, enerji və məlumat infrastrukturu tələb olunduğundan, bu resurslara nəzarət edən şirkətlərin strateji əhəmiyyəti də artır.
Mövzu ilə bağlı Crossmedia.az-a açıqlama verən Milli Məclisin deputatı Rizvan Nəbiyev bildirib ki, süni intellektdə güc artıq yalnız alqoritmlərlə ölçülmür.
Deputat qeyd edib ki, aktual hadisələr göstərir ki, süni intellektdə güc artıq yalnız alqoritmlərlə ölçülmür: “Hesablama gücü, qabaqcıl çiplər, enerji, kapital və məlumat infrastrukturu getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır. Bu isə dövlətlə texnologiya şirkətləri arasındakı münasibətləri klassik “tənzimləyən–tənzimlənən” modelindən daha mürəkkəb mərhələyə keçirir. Sentyabrın sonunda Ağ Evdə Donald Trampın aparıcı süni intellekt şirkətlərinin rəhbərləri ilə görüşü və bundan sonra Google, Meta, OpenAI, Nvidia, Anthropic və xAI-nin könüllü AI təhlükəsizliyi razılaşmasına qoşulması bunun aktual nümunəsidir. Razılaşma hüquqi baxımdan məcburi deyil və şirkətlərdən daxili nəzarət, müstəqil audit və idarə heyəti səviyyəsində təhlükəsizlik mexanizmləri yaratmağı nəzərdə tutur. Burada əsas məsələ şirkətlərin “dövlətdən güclü” olması deyil. Daha mühüm dəyişiklik dövlətlərin AI sahəsində strateji imkanlarının getdikcə özəl şirkətlərin nəzarət etdiyi infrastruktura bağlanmasıdır. Frontier AI modellərinin hazırlanması milyardlarla dollar kapital, nəhəng data mərkəzləri, qabaqcıl çiplər və böyük enerji resursları tələb edir. TrendForce-un hesablamasına görə, dünyanın səkkiz aparıcı bulud provayderinin 2026-cı il üzrə kapital xərcləri 710 milyard dolları keçə bilər. Bu miqyas AI sahəsində giriş baryerini kəskin artırır. Nəticədə kim daha çox hesablama gücünə, çipə və enerjiyə sahibdirsə, frontier modellərinin inkişafında daha böyük imkan əldə edir. Başqa sözlə, AI-də güc artıq yalnız “kim daha yaxşı kod yazır?” sualı ilə deyil, həm də “kim daha çox hesablaya bilir?” sualı ilə müəyyənləşir”.
Deputat qeyd edib ki, burada əsas paradoks yaranır: “Dövlətlər AI-ni milli təhlükəsizlik, müdafiə, iqtisadi rəqabət və dövlət idarəçiliyi baxımından strateji texnologiya kimi görürlər. Lakin bu texnologiyanın hazırlanması üçün lazım olan infrastrukturun böyük hissəsi özəl şirkətlərin əlindədir. FTC-nin araşdırması Microsoft–OpenAI, Amazon–Anthropic və Google–Anthropic əməkdaşlıqlarında hesablama resurslarına, mühəndislik istedadına və texniki məlumatlara çıxışın rəqabətə təsir göstərə biləcəyinə diqqət çəkib. Beləliklə, hökumət strateji texnologiyanı tənzimləmək istəyir, amma həmin texnologiyanın işləməsi üçün zəruri resursların əsas sahibi özü deyil. Burada dövlətlə texnologiya şirkətləri arasında qarşılıqlı asılılıq yaranır. Ağ Evdə dövlət rəhbərləri ilə böyük texnologiya şirkətlərinin CEO-larının eyni masa arxasında görüşməsi də təsadüfi deyil. Əsas mövzulardan biri AI innovasiyası ilə dövlət nəzarəti arasında balans, digər mühüm məsələ isə həddindən artıq tənzimləmənin ABŞ-nin Çinlə texnoloji rəqabətinə təsiri olub. Beləliklə, texnologiya şirkətləri artıq sadəcə hökumət qərarlarına uyğunlaşan biznes qurumları deyil. Onlar milli AI strategiyasının formalaşmasına təsir edən aktorlara çevrilirlər. Lakin bu, şirkətlərin dövlətlə eyni siyasi legitimliyə malik olması demək deyil. Dövlətin əlində qanunvericilik, vergi, məcburi tənzimləmə və milli təhlükəsizlik kimi alətlər var. Şirkətlərin təsir imkanları isə əsasən kapital, texnologiya, infrastruktur və ekspertizadan qaynaqlanır. AI-nin inkişaf zəncirinə bütöv baxdıqda mənzərə daha aydın görünür: çip dizaynı, çip istehsalı, data mərkəzi, elektrik enerjisi, cloud, frontier model və tətbiqlər. Bu zəncirin bir neçə həlqəsində az sayda şirkətin çəkisi çox böyükdür. AI data mərkəzləri artıq enerji siyasətinə də təsir edir. ABŞ-də bəzi yeni layihələrin gücü gigavatlarla ölçülür və bu, elektrik şəbəkəsinə, su resurslarına və yerli icmalara əlavə təzyiq yarada bilər. Deməli, AI şirkətlərinin gücü yalnız daha yaxşı model yaratmaqdan deyil, həm də enerji, kapital və fiziki infrastruktur üzərində formalaşan təsirdən qaynaqlanır. Bunu dövlətlərin texnologiya şirkətləri qarşısında geri çəkilməsi kimi qiymətləndirmək də doğru olmaz. Dövlətlərin əlində ixrac nəzarəti, dövlət satınalmaları, müdafiə müqavilələri, enerji siyasəti, vergi və tənzimləmə kimi güclü alətlər qalır. Ona görə qarşıdakı illərdə əsas sual “dövlət, yoxsa Big Tech?” olmayacaq. Daha mürəkkəb sual ortaya çıxacaq: dövlət öz milli maraqlarını qorumaqla özəl AI infrastrukturundan nə qədər istifadə etməli və hansı mərhələdə şirkətlər üçün məcburi qaydalar müəyyənləşdirməlidir? ABŞ-da bu məsələ hələ tam həll olunmayıb. Senatın bəzi deputatları könüllü razılaşmadakı təhlükəsizlik prinsiplərinin qanunvericiliklə möhkəmləndirilməsini dəstəklədiyini bildirib. Bu da könüllü özünütənzimləmə ilə dövlət nəzarəti arasındakı müzakirənin davam etdiyini göstərir. Süni intellekt sahəsində gələcək münasibətləri “şirkətlər dövlətləri əvəz edir” kimi təsvir etmək doğru olmaz. Daha real mənzərə qarşılıqlı asılılığın dərinləşməsidir. Dövlətlər böyük texnologiya şirkətlərinin hesablama gücünə, modellərinə və infrastrukturuna; şirkətlər isə dövlətlərin hüquqi, maliyyə, enerji, müdafiə və geosiyasi imkanlarına ehtiyac duyurlar. Bu səbəbdən gələcək AI rəqabətinin əsas sualı bəlkə də “ən ağıllı model kimdədir?” olmayacaq. Daha fundamental sual belə olacaq: hesablama gücünə, qabaqcıl çiplərə, enerjiyə və kritik AI infrastrukturuna kim nə dərəcədə nəzarət edir? Çünki süni intellekt əsrində texnologiyanın arxasındakı infrastruktur üzərində nəzarət strateji gücün əsas mənbələrindən birinə çevrilir”.
Ədalət Partiyasının sədri Mütəllim Rəhimli isə qeyd edib ki, süni intellektin inkişafı yalnız texnologiya şirkətlərinin rəqabəti məsələsi deyil: “ABŞ rəhbərliyi ilə dünyanın aparıcı texnologiya şirkətlərinin görüşü göstərir ki, süni intellekt getdikcə iqtisadi, siyasi və təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyətli resursa çevrilir. Lakin süni intellektin inkişafı üçün zəruri olan nəhəng məlumat bazaları, çiplər, enerji və yüksək ixtisaslı mütəxəssislər əsasən az sayda şirkətin əlində cəmləşib. Bu isə həmin şirkətlərin təkcə bazardakı deyil, dövlətlər üzərində də təsirini artırır. Buna görə də yaxın gələcəkdə bəzi texnologiya nəhəngləri dövlətlərin və beynəlxalq təşkilatların strateji qərarlarına da təsir imkanına malik olacaqlar. Bununla belə dövlətlərin əlində mühüm rıçaqlar qalmaqdadır. Qanunvericilik, milli təhlükəsizlik, müdafiə məsələləri üzərində dövlət nəzarəti texnologiya şirkətlərinin tam müstəqil güc mərkəzinə çevrilməsinin qarşısını ala bilər. Çox güman ki, yaxın gələcəkdə texnologiya nəhəngləri ilə dövlətlər arasında gərginlik daha da artacaq. Texnoloji sahədə geridə qalan ölkələrin asılılığı çoxalacaq və onların nəzarət altına salınması reallaşacaq. Çünki bu dövlətlər şirkətlərin texnoloji imkanlarına ciddi ehtiyac duyacaq. Ən böyük təhlükə isə süni intellekt resurslarının bir neçə şirkətin əlində cəmləşməsidir. Çünki gələcəyin dünyasında texnoloji üstünlük siyasi və ictimai idarəetməni əlinə alacaq. Buna görə dövlətlərin öz milli süni intellekt imkanlarını formalaşdırması zərurətə çevrilməlidir”.
Zeynəb Həsən
18:15 01.10.2026
Oxunuş sayı: 42
