Azərbaycan xalçaları: Hər ilmədə bir tarix
Azərbaycan xalçası sadəcə döşəməyə sərilən bir əşya deyil. O, minilliklərin yaddaşıdır, hər ilməsində bir dastan, hər rəngində bir epoxa, hər naxışında bir xalqın ruhu gizlənir. Qədim tarixçilərdən tutmuş Avropa rəssamlarına, orta əsr səyyahlarından müasir UNESCO siyahısına qədər bu sənət dünyanın diqqətini cəlb etmişdir. Bu araşdırma məhz həmin sirli dünyaya səyahətdir – Herodotun qeydlərindən başlayaraq bu günün canlı ənənəsinə qədər.
Qədim köklər: Tarixin ilk sətirləri
Xalçaçılığın Azərbaycanda çox qədim tarixi var. Qədim yunan tarixçisi Herodot, Klavdi Elian və Ksenofont Azərbaycan torpaqlarında toxunan xalçalar haqqında məlumat vermişlər. Bu, e.ə. V–IV əsrlərə aiddir və artıq o dövrdə regionun toxuculuq sənətinin inkişaf etmiş olduğunu göstərir. Sasanilər dövründə (III–VII əsrlər) sənət daha da yüksəldi. İpəkdən, qızıl və gümüş saplardan nəfis xalçalar toxunurdu. VII əsrdə yaşamış alban tarixçisi Musa Kalankatlı Azərbaycanda toxunan ipək parçalar və rəngarəng xalçalar barədə yazır. Bu, xalçanın yalnız gündəlik əşya deyil, həm də sosial status və bədii ifadə vasitəsi olduğunu sübut edir. X əsrə aid “Hüdud əl-aləm” əsərində Muğanda toxunan palaz və çullardan, Naxçıvanın zili toxunuşlu xalılarından bəhs edilir. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında isə ipək xalçalar tərənnüm olunur. XII əsr klassikləri – Nizami Gəncəvi, Xaqani və Əbül-Üla Gəncəvi əsərlərində xovlu və xovsuz xalçaları poetik dildə vəsf edirlər. Bu, xalçanın ədəbiyyata belə nüfuz etdiyini göstərir.
Orta əsrlər: Qızıl saplar və feodal lüksü
XVI–XVII əsrlərdə qızıl-gümüş saplarla toxunan və qiymətli daşlarla bəzədilən xalçalar ənənəvi xarakter aldı. Əsas istehsal mərkəzləri Təbriz, Şamaxı və Bərdə idi. Bu xalçalar “zərbaf” adlanırdı və yüksək qiymətinə görə əsasən feodallar üçün hazırlanırdı. XVI əsrdə Azərbaycanda olmuş ingilis səyyahı Antoni Cenkinson Şamaxıda Abdulla xanın yay iqamətgahında qızıl-gümüş saplarla toxunmuş xalçanı təsvir edir. XVII əsr holland səyyahı Yan Streys isə Şamaxı hakiminin atına salınan çulun qızıl saplarla toxunub mirvari və qiymətli daşlarla bəzədildiyini qeyd edir. Bu şahidliklər xalçanın yalnız dekorativ deyil, həm də güc və sərvət simvolu olduğunu göstərir.
Dünya mədəniyyətinə təsir: Avropa rəssamlarının tablolarında
XIII–XIV əsrlərdə Azərbaycandan xaricə çoxlu xalça ixrac olunurdu. Bu xalçalar öz incə ornamentləri və zərif naxışları ilə Avropa rəssamlarının diqqətini cəlb etdi:
Hans Memlinqin “Məryəm öz körpəsi ilə” tablosunda “Şirvan” xalçası,
Van Eykin “Müqəddəs Məryəm” əsərində “Zeyvə” xalçası,
Hans Holbeynin “Səfirlər” tablosunda “Qazax” xalçası təsvir olunmuşdur.
Bu faktlar Azərbaycan xalçalarının Qərbi Avropa incəsənətinə birbaşa təsirini sübut edir. Xalçalar sadəcə ticarət əşyası deyildi – onlar mədəniyyətlərarası dialoqun daşıyıcısı idi.
Xanlıqlar dövrü və məktəblərin formalaşması
XVIII əsrin ikinci yarısında Şimali Azərbaycan kiçik xanlıqlara bölündü: Şəki, Bakı, Quba, Qarabağ, Gəncə, Naxçıvan, Şirvan və s. Hər xanlıqda öz xalçaçılıq karxanası fəaliyyət göstərirdi. Bu dövrdə istehsal genişləndi və gələcəkdə formalaşan məşhur xalçaçılıq məktəblərinin (Quba-Şirvan, Qarabağ, Gəncə-Qazax, Təbriz və s.) bünövrəsi qoyuldu. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan xalçaları beynəlxalq sərgilərdə parladı. 1872-ci ildə Moskva Politexnik sərgisində, 1882-ci ildə Ümumrusiya sənaye və incəsənət sərgisində Bakı, Quba, Şamaxı, Gəncə, Şəki, Qazax və digər yerlərdən gətirilən nümunələr qızıl və gümüş medallara layiq görüldü. Vyana (1872), Turin (1911), London və Berlin (1913) sərgilərində də əsas eksponatlar məhz Azərbaycan xalçaları idi.
Texniki zənginlik: Xovlu və xovsuz dünyası
Azərbaycan xalçaları texniki cəhətdən iki böyük qrupa bölünür: xovlu və xovsuz.
Xovsuz xalçalar toxuculuğun ən qədim qatına aiddir və 8 əsas növə ayrılır:
Palaz
Cecim
Ladı
Kilim
Şəddə
Vərni
Zili
Sumax
Hər birinin özünəməxsus toxuma üsulu, kompozisiya quruluşu, ornament zənginliyi və rəng koloriti var. Məsələn, vərni və zili daha mürəkkəb naxışları ilə seçilir, sumax isə sıx toxunuşu ilə məşhurdur. Xovlu xalçalar isə məktəblərə görə fərqlənir. Təbriz məktəbinə məxsus “Azərbaycan” adlı xalça bu ənənənin parlaq nümunəsidir. Qarabağ xalçaları parlaq rəngləri və böyük ölçüləri ilə, Quba xalçaları isə mürəkkəb geometrik naxışları ilə tanınır.
Müasir dövr: UNESCO irsi və yaşayan ənənə
2010-cu ildə “Azərbaycan xalçaçılıq ənənəsi” UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edildi. Bu, dünya miqyasında tanınmanın rəsmi təsdiqidir. Bu gün Bakıda Azərbaycan Xalça Muzeyi bu irsin qorunması və təbliğində mühüm rol oynayır. Eyni zamanda, regionlarda – Quba, Şirvan, Qarabağ, Gəncə və digər yerlərdə hələ də əl toxuması xalçalar hazırlanır.
Hər ilmədə bir tarix – bu ifadə boş deyil. Xalçanın hər düyünü usta qadının əlindən, onun həyat təcrübəsindən, ailə yaddaşından keçir. Rənglər təbii boyalardan (nar qabığı, qoz yarpağı, madder kökü və s.) alınır, naxışlar isə nəsildən-nəslə ötürülən simvollardır: həyat ağacı, quş, əjdaha, günəş və ay rəmzləri.
Azərbaycan xalçası keçmişlə gələcək arasında körpüdür. Qədim tarixçilərin qeydlərindən Avropa tablolarına, feodal saraylarından beynəlxalq sərgi medallarına, UNESCO siyahısından müasir ustaların dəzgahlarına qədər uzanan bu yol hələ də davam edir. Hər bir xalça – sadəcə parçadan ibarət deyil. O, bir xalqın səsidir, hər ilmədə bir tarixdir.
Bu sənəti qorumaq və gələcək nəsillərə ötürmək isə hamımızın borcudur. Çünki xalça susmur – o, danışır. Və bu söhbət minilliklərdir davam edir.
Zeynəb Həsən
19:20 14.09.2026
Oxunuş sayı: 50
