Dərd ortağın ChatGPT-dirsə, bunu oxu
İnsanların şəxsi problemlərini və emosional yaşantılarını ChatGPT kimi süni intellekt platformaları ilə bölüşməsi son dövrlərdə geniş yayılıb. Bu cür ünsiyyət insana fikirlərini ifadə etmək, yaşadığı vəziyyətə kənardan baxmaq və gündəlik gərginliyi azaltmaq baxımından müəyyən fayda verə bilər. Lakin süni intellektlə “dərdləşmək” peşəkar psixoloji dəstəyi əvəz etmir və ona emosional bağlılıq yaratmaq real sosial münasibətlərdən uzaqlaşmağa səbəb ola bilər. Xüsusilə depressiv əlamətlər, güclü təşviş, panik tutmalar, travma və özünə zərərvermə düşüncələri zamanı yalnız süni intellektlə yazışmaq təhlükəli ola bilər. Digər tərəfdən, şəxsi, tibbi, ailəvi və maliyyə məlumatlarının bu platformalarla paylaşılması məxfilik baxımından da ehtiyat tələb edir. Bəs süni intellektlə problemləri bölüşmək hansı həddə faydalıdır və nə zaman riskə çevrilir?
Mövzu ilə bağlı Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun sədri, psixoloq Elnur Rüstəmov Crossmedia.az-a açıqlamasında bildirib ki, insanın problemlərini ChatGPT kimi süni intellekt platformaları ilə bölüşməsi öz-özlüyündə qeyri-normal hal deyil:
“İnsan bəzən fikirlərini ifadə etmək, yaşadığı vəziyyətə kənardan baxmaq və emosiyalarını müəyyən qədər nizamlamaq üçün mühakimə olunmayacağı bir ünsiyyət məkanı axtarır. Süni intellektin daim əlçatan olması, yorulmadan cavab verməsi və ünsiyyətdə neytral görünməsi insanlarda rahatlıq hissi yarada bilər.
Bu cür ünsiyyət müəyyən həddə psixoloji baxımdan faydalı da ola bilər. Məsələn, insanın hisslərini sözlə ifadə etməsinə, problemini daha aydın formalaşdırmasına, düşüncələrini sistemləşdirməsinə və gündəlik gərginliyi qismən azaltmasına kömək edə bilər. Bəzən şəxs məhz bu proses zamanı probleminin mahiyyətini daha yaxşı anlayır və real dəstəyə ehtiyacı olduğunu fərq edir. Bu mənada süni intellekt ilkin məlumatlandırma və özünürefleksiya vasitəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Lakin burada çox mühüm bir sərhəd var. ChatGPT insanı dinləyirmiş kimi cavab verə bilər, amma insan kimi hiss etmir, empatiya yaşamır və qarşısındakı şəxsin psixoloji vəziyyətini bütün incəlikləri ilə dəyərləndirə bilmir. O, yalnız təqdim edilən məlumat əsasında ehtimal xarakterli cavablar formalaşdırır. İnsanın səs tonu, davranışı, susması, ailə münasibətləri, həyat tarixçəsi və böhran əlamətləri kimi vacib məqamlar çox vaxt bu ünsiyyətdən kənarda qalır. Buna görə də süni intellektin verdiyi cavablar psixoloji diaqnoz və ya peşəkar psixoloji yardım kimi qəbul edilməməlidir.
Əsas risklərdən biri insanın süni intellektə emosional asılılıq yaratması və real münasibətlərdən tədricən uzaqlaşmasıdır. Əgər şəxs yaxınları ilə danışmaq, sosial münasibət qurmaq və ya mütəxəssisə müraciət etmək əvəzinə yalnız süni intellektlə “dərdləşirsə”, bu artıq faydalı istifadədən yayınma hesab oluna bilər.
Digər tərəfdən, son dərəcə şəxsi, tibbi, ailəvi və maliyyə məlumatlarının belə platformalarda paylaşılması məxfilik baxımından da ehtiyat tələb edir. Xüsusilə uzunmüddətli depressiv əlamətlər, güclü təşviş, panik tutmalar, travma, özünə zərərvermə və ya intihar düşüncələri, reallığı qiymətləndirmədə çətinlik və gündəlik fəaliyyətin ciddi pozulması zamanı süni intellektlə yazışmaq kifayət deyil. Belə hallarda mütləq psixoloqa, psixiatra və ya müvafiq təcili yardım xidmətinə müraciət olunmalıdır.
Məncə, məsələyə “süni intellekt faydalıdır, yoxsa zərərlidir?” kimi kəskin qarşıdurma şəklində yanaşmaq düzgün olmaz. Əsas məsələ ondan hansı məqsədlə və hansı həddə istifadə edilməsidir. Süni intellekt düşüncələri toplamaq, ümumi məlumat almaq və mütəxəssisə müraciətə hazırlıq üçün köməkçi vasitə ola bilər. Ancaq canlı insan münasibətini, qarşılıqlı emosional bağlılığı və peşəkar psixoloji dəstəyi əvəz etməməlidir.
Süni intellekt yaxşı köməkçi ola bilər, amma onu “dost”, “psixoloq” və ya mütləq həqiqəti söyləyən avtoritet kimi qəbul etmək doğru deyil. Sağlam yanaşma texnologiyadan faydalanmaqla yanaşı, insanın real sosial əlaqələrini və ehtiyac yarandıqda mütəxəssis dəstəyini qorumasıdır”.
Zeynəb Həsən
20:50 11.09.2026
Oxunuş sayı: 54
