5 il davam edən eksperimentdən maraqlı nəticələr
1970-ci illərdə Kanada hökuməti dünya sosial siyasət tarixində ən maraqlı eksperimentlərdən birini həyata keçirdi. Sual sadə, lakin dərin idi: insanların gəliri dövlət tərəfindən zəmanət altına alınarsa, onlar işləməyi dayandırarlarmı? Cavabı axtarmaq üçün Manitoba əyalətinin kiçik, kənd təsərrüfatı yönümlü Dauphin (Dofin) qəsəbəsi seçildi. Təxminən 10 min nəfərlik bu qəsəbədə 1974–1979-cu illərdə həyata keçirilən “Mincome” (Manitoba Basic Annual Income Experiment – Manitoba Əsas İllik Gəlir Eksperimenti) layihəsi bu gün də universal əsas gəlir (UBI) müzakirələrində istinad nöqtəsi olaraq qalır.
Mincome sadəcə klassik “hər kəsə eyni məbləğ” formalı universal əsas gəlir deyildi. Bu, neqativ gəlir vergisi (negative income tax) prinsipinə əsaslanan sistem idi. Ailənin gəliri müəyyən səviyyədən aşağı olarsa, dövlət onu tamamlayırdı; ailə işləyib qazandıqca isə dövlət dəstəyi tədricən azalırdı.
Dauphin “saturation site” (doymuş sayt) kimi seçilmişdi – yəni qəsəbənin bütün sakinləri proqrama qoşula bilərdi (Winnipeg və digər kənd yerlərində isə təsadüfi seçilmiş ailələr iştirak edirdi). 1975-ci ildə 4 nəfərlik ailə üçün illik zəmanət təxminən 4.800 Kanada dolları təşkil edirdi (bu günkü pulla təxminən 25.000 dollara yaxın). Hər qazanılan dollar üçün dəstək 50 sent azalırdı. Beləliklə, işləmək həmişə daha sərfəli qalırdı – işləməmək “cəzalandırılmırdı”, lakin işləmək gəliri artırırdı.
Layihə federal və əyalət hökumətləri tərəfindən birgə maliyyələşdirilirdi və ümumi dəyəri təxminən 17 milyon dollar idi. 1979-cu ildə siyasi hakimiyyətin dəyişməsi və xərc müzakirələri nəticəsində dayandırıldı. Toplanan məlumatların böyük hissəsi illərlə qutulara yığılmış vəziyyətdə qaldı.
Əsas nəticələr: insanlar işləməyi dayandırmadılar
Tənqidçilərin ən böyük qorxusu – kütləvi işdən imtina – baş vermədi. Əksinə:
- Kişilərin iş saatları cəmi təxminən 1% azaldı.
- Evli qadınlarda azalma 3%, subay qadınlarda isə 5% ətrafında oldu.
- Ən nəzərəçarpacaq dəyişikliklər iki qrupda müşahidə edildi:
- Yeni doğmuş analar uşaqları ilə daha uzun müddət evdə qaldılar (o dövrdə Kanada-da analıq məzuniyyəti çox qısa idi).
- Gənc oğlanlar (xüsusilə 15–19 yaş) tez yaşda işə getmək əvəzinə liseyi bitirməyi üstün tutdular.
Sonrakı araşdırmalar (David Calnitsky və digərləri) Dauphin-də iştirakın təxminən 11 faiz bəndi azaldığını göstərsə də, bunun böyük hissəsi gənclərin təhsilə yönəlməsi və tək valideynli ailələrin qayğı işi ilə izah olunur. İnsanlar “tənbəlləşmədi” – sadəcə iqtisadi təzyiq azalanda vaxtlarını uşaq baxımına, təhsilə və sağlamlığa ayırdılar.
Layihənin ən diqqətçəkən tərəfi illər sonra iqtisadçı Evelyn Forget-in araşdırmaları ilə üzə çıxdı. O, Manitoba səhiyyə qeydlərini oxşar bölgələrlə müqayisə edərək müəyyən etdi ki:
- Mincome dövründə Dauphin-də xəstəxanaya yatışlar nisbi olaraq təxminən 8,5% azalıb.
- Ən çox azalma qəzalar, yaralanmalar, işlə bağlı zədələr və psixi sağlamlıq problemləri üzrə müşahidə olunub.
- Həkimə müraciətlər, xüsusilə psixi sağlamlıqla bağlı müraciətlər də azalıb.
Forget bu nəticələri kasıblığın səbəb olduğu stressin, təhlükəli işlərdə işləməyin və iqtisadi qorxunun azalması ilə izah edir. Bəzi tədqiqatçılar pre-trend (əvvəlki tendensiya) olduğunu qeyd etsələr də, bir çox ekspert 8,5%-lik azalmanı əhəmiyyətli hesab edir.
Dauphin-də liseyi bitirmə göstəriciləri artdı. Əvvəl kənd yerlərində oğlanlar tez-tez 16 yaşında məktəbi tərk edib ferma və ya fabrikdə işləyirdilər. Mincome dövründə isə onlar təhsillərini davam etdirə bildilər. 1976-cı ildə Dauphin-də son sinfə yazılanların sayı 100%-ə çatmışdı. Bu, insan kapitalına investisiya kimi qiymətləndirilir.
Bundan əlavə, bəzi məlumatlar ailədaxili zorakılığın, yol-nəqliyyat hadisələrinin və psixi problemlərin azalmasına işarə edir. Proqram “stiqma” (sosial damğa) yaratmadı – insanlar onu adi sosial yardım kimi deyil, daha normal və praktik dəstək kimi qəbul edirdilər.
Layihə 1979-cu ildə siyasi dəyişikliklər və büdcə məhdudiyyətləri səbəbindən dayandırıldı. Məlumatlar illərlə təhlil edilmədi. Lakin 2000-ci illərdən etibarən Forget və digər tədqiqatçılar bu arxivi yenidən “diriltdilər”.
Mincome göstərdi ki:
- Zəmanətli gəlir insanları kütləvi şəkildə “tənbəl” etmir.
- İnsanlar iqtisadi sağ qalma təzyiqindən azad olduqda daha yaxşı seçimlər edə bilirlər – təhsil, uşaq baxımı, sağlamlıq.
- Sağlamlıq xərclərində qənaət proqramın özünü qismən ödəyə bilər.
Eyni zamanda tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, tam universal əsas gəlir deyildi, yalnız aşağı gəlirli ailələri əhatə edirdi və müasir iqtisadi şəraitdən fərqli dövrdə keçirilirdi.
Dauphin təcrübəsi hələ də “insanlar pulsuz qalmaq qorxusu olmadan da işləyərlərmi?” sualına ən konkret cavablardan birini verir. Cavab isə belədir: bəli, işləyərlər – lakin daha ağıllı, daha sağlam və daha insanı şəkildə. Bu kiçik Kanada qəsəbəsində baş verən hadisə 50 ildən sonra belə universal əsas gəlir müzakirələrinin mərkəzində qalmağa davam edir, çünki o, nəzəriyyəni real həyatla sınaqdan keçirdi.
Nigar Xəlilli
15:30 07.09.2026
Oxunuş sayı: 42
