CROSSMEDIA - Analitik İnformasiya Portalı

Axtarılan söz: BOTAŞ

16:36 28.10.2026

Bakı–Ceyhan neft kəməri: Azərbaycana qarşı ittihamlar, Türkiyənin maraqları və beynəlxalq reallıq

345

6. Türkiyə kəməri bağlasa, nə itirə bilər? İlk baxışda kəmərin bağlanması siyasi təzyiq vasitəsi kimi görünə bilər. Lakin polit iqtisadiyyat baxımından əsas sual başqadır: bu qərarın Türkiyəyə gətirəcəyi fayda onun iqtisadi, hüquqi və strateji xərclərindən çox olacaqmı? Bu sualın cavabı sadə deyil, lakin nəzərə alınmalı bir neçə mühüm risk var. İqtisadi itkilər Kəmərin fəaliyyəti dayandırılarsa, Türkiyə BTC-nin istismarı ilə əlaqəli iqtisadi fəaliyyətin zəifləməsi ilə üzləşə bilər. Operatorun və xidmət şirkətlərinin fəaliyyəti, tranzitlə bağlı gəlirlər və Ceyhan terminalının BTC-yə aid yüklərlə əlaqəli iqtisadi dövriyyəsi təsir altına düşə bilər. Neftin alternativ marşrutlarla daşınması mümkün olsa belə, bu, bütün iqtisadi itkilərin avtomatik aradan qalxacağı demək deyil. Müqavilə və hüquqi risklər BTC 18 noyabr 1999-cu ildə Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə arasında imzalanmış hökumətlərarası sazişə və onunla əlaqəli ev sahibi hökumət sazişlərinə əsaslanır. Bu sazişlər kəmərin fəaliyyətinin hüquqi çərçivəsini müəyyən edir. Müqavilə öhdəliklərinə zidd olan qərar mübahisələrə, kompensasiya tələblərinə və beynəlxalq arbitraj proseslərinə səbəb ola bilər. Konkret nəticə isə sazişlərin müddəalarından, pozuntunun xarakterindən və tətbiq olunan hüquqdan asılıdır. Deməli, Türkiyənin kəməri bağlaması hüquqi baxımdan heç bir nəticəsi olmayan sadə inzibati qərar kimi qəbul edilə bilməz. Burada vacib bir düzəliş də etmək lazımdır: beynəlxalq sazişlərin mövcudluğu Türkiyənin kəməri heç bir şəraitdə dayandıra bilməyəcəyini sübut etmir. Dövlətlərdə təhlükəsizlik və digər hüquqi əsaslarla müəyyən tədbirlər görmək imkanları ola bilər. Lakin belə tədbirlərin qanuniliyi və nəticələri konkret müqavilə müddəaları əsasında qiymətləndirilməlidir. Beynəlxalq investorlara verilən siqnal BTC-də beynəlxalq enerji şirkətlərinin iştirakı Türkiyə üçün əlavə məsuliyyət yaradır. İnvestorlar uzunmüddətli layihələrə vəsait qoyarkən müqavilələrin sabitliyinə, infrastrukturun etibarlılığına və dövlətlərin öhdəliklərinə əməl etməsinə diqqət yetirirlər. Əgər bir dövlət siyasi təzyiq altında müqavilə öhdəliklərini gözlənilmədən pozarsa, investorlar həmin ölkədə gələcək layihələrin riskini yenidən qiymətləndirə bilərlər. Bu, Türkiyənin digər enerji, nəqliyyat və logistika layihələrinə də dolayı təsir göstərə bilər. Lakin burada da ölçülü danışmaq lazımdır: bir qərarın bütün beynəlxalq investisiyaları dayandıracağını söyləmək olmaz. Daha düzgün nəticə budur ki, belə bir addım Türkiyənin müqavilə etibarlılığı və investisiya mühiti ilə bağlı suallar yarada bilər. 7. Rəqəmlər nə deyir? BTC-nin iqtisadi əhəmiyyətini göstərmək üçün bir neçə fakt kifayətdir: • Kəmərin ümumi uzunluğu təxminən 1 768 kilometrdir. • Türkiyə ərazisindəki hissəsi təxminən 1 076 kilometrdir. • Layihənin texniki ötürmə gücü gündə təxminən 1,2 milyon barel səviyyəsindədir. • 2025-ci ilin birinci rübündə Ceyhan terminalında BTC vasitəsilə ixrac olunan təxminən 54 milyon barel neft 70 tankerə yüklənib. • Həmin dövrdə BTC Co. təxminən 32 milyon ABŞ dolları əməliyyat xərci və 13 milyon ABŞ dolları kapital xərci çəkib. • Layihədə SOCAR-ın payı 32,97 faiz, BP-nin payı 30,10 faiz, Türkiyənin TPAO şirkətinin payı isə 6,53 faiz olub. Bu rəqəmlər BTC-nin böyük həcmli və yüksək kapital tələb edən beynəlxalq enerji infrastrukturu olduğunu göstərir. Amma bir məqamı vurğulamaq vacibdir: 2025-ci ilin birinci rübü üzrə 32 milyon dollarlıq əməliyyat xərci Türkiyənin qazancı deyil. Bu, BTC Co.-nun müvafiq dövr üçün xərcidir. Eyni qaydada, TPAO-nun səhmdarlıq payı Türkiyə dövlətinin birbaşa büdcə gəliri ilə eyniləşdirilə bilməz. İqtisadi təhlildə məhz belə fərqlərə riayət etmək lazımdır. Əks halda, düzgün arqumentlər belə yanlış rəqəmlərlə zəifləyə bilər. 8. Bu məsələ Türk dünyasının gələcəyi ilə niyə bağlıdır? BTC-nin əhəmiyyəti yalnız neft satışından əldə edilən gəlirlərlə məhdudlaşmır. Kəmər Azərbaycanı Gürcüstan üzərindən Türkiyəyə, oradan isə dünya bazarlarına bağlayır. Bu marşrut Xəzər hövzəsinin iqtisadi imkanlarını Aralıq dənizi ilə birləşdirir və regional əməkdaşlığın praktiki nümunələrindən biridir. Türk dünyasının gələcək inkişafı üçün enerji, nəqliyyat, logistika, rəqəmsal infrastruktur, sənaye və ticarət sahələrində uzunmüddətli əməkdaşlıq vacibdir. BTC bu əməkdaşlığın enerji sahəsində formalaşmış nümunəsidir. Əgər belə layihələr siyasi mübahisələr səbəbindən asanlıqla dayandırıla bilən vasitələrə çevrilərsə, gələcək regional layihələrin planlaşdırılması da çətinləşə bilər. İnvestorlar, banklar və şirkətlər yalnız layihənin iqtisadi gəlirliliyini deyil, onun siyasi sabitliyini də nəzərə alacaqlar. Bu baxımdan Azərbaycan və Türkiyə üçün əsas vəzifə bir-birinə qarşı iqtisadi təzyiq vasitələri axtarmaq deyil, mövcud əməkdaşlıq sistemini daha etibarlı və dayanıqlı etməkdir. Türk dünyasının iqtisadi inteqrasiyası emosional şüarlarla deyil, uzunmüddətli müqavilələr, etibarlı logistika, qarşılıqlı investisiyalar və sabit iqtisadi əlaqələrlə qurulur. 9. Bəs Türkiyə nə etməlidir? Türkiyənin İsrailə qarşı siyasi mövqeyi ilə bağlı müzakirələr ayrıca məsələdir. Hər bir dövlət öz xarici siyasətini müəyyənləşdirmək hüququna malikdir. Lakin siyasi mövqe ilə beynəlxalq enerji infrastrukturunun idarə edilməsi arasında hüquqi və iqtisadi fərqlər mövcuddur. Türkiyə öz siyasətini həyata keçirərkən aşağıdakı amilləri nəzərə almalıdır: 1. Beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn öhdəliklər. 2. BTC-nin beynəlxalq səhmdarlarının və kommersiya tərəfdaşlarının hüquqları. 3. Tranzit və enerji infrastrukturu ilə bağlı iqtisadi maraqlar. 4. Türkiyənin etibarlı enerji və logistika tərəfdaşı kimi reputasiyası. 5. Azərbaycanla strateji əməkdaşlığın uzunmüddətli əhəmiyyəti. Əgər Ankara müəyyən neft yüklərinin son təyinatı ilə bağlı məhdudiyyət tətbiq etmək istəyirsə, bu məsələ hüquqi baxımdan ayrıca araşdırılmalı, mövcud müqavilələrlə uyğunluğu qiymətləndirilməli və mümkün nəticələr hesablanmalıdır. Ən düzgün yanaşma siyasi çağırışları avtomatik olaraq iqtisadi qərarlara çevirmək deyil, hər bir addımın hüquqi əsasını, real təsirini və alternativlərini ölçməkdir. 10. Nəticə: Azərbaycanla Türkiyə arasında etimad siyasi şüarlardan daha qiymətlidir Azərbaycan mənşəli neftin İsrailə çatması faktı ilə Azərbaycan dövlətinin İsraillə birbaşa neft satışı müqaviləsi bağlaması eyni anlayış deyil. Beynəlxalq enerji ticarətində neftin mənşəyi, mülkiyyətçisi, satıcısı, tranzit ölkəsi və son alıcısı fərqli ola bilər. BTC-nin Türkiyədən keçməsi də Türkiyənin həmin neftin sahibi və ya satıcısı olması demək deyil. Türkiyənin rəsmi açıqlaması onun ərazisindəki operatorun neftin alqı-satqısında iştirak etmədiyini göstərir. Eyni zamanda, Azərbaycan mənşəli neftin beynəlxalq ticarət vasitəsilə İsrailə çatmasını inkar etmək də düzgün deyil. 2025-ci ildə Ceyhandan İsrailə Azərbaycan mənşəli neft daşınması barədə Kpler məlumatlarına əsaslanan xəbərlər mövcuddur. Bu fakt konkret ticarət zəncirinin araşdırılmasını tələb edir, lakin təkbaşına Azərbaycan dövlətinin birbaşa satış müqaviləsinin sübutu deyil. BTC beynəlxalq şirkətlərin iştirak etdiyi, üç ölkənin hökumətlərarası sazişləri əsasında fəaliyyət göstərən strateji enerji layihəsidir. Onun fəaliyyətinin dayandırılması Türkiyə üçün də iqtisadi, hüquqi və reputasiya riskləri yarada bilər. Bu risklərin dəqiq maliyyə məbləğini isə müvafiq müqavilələr və rəsmi maliyyə məlumatları olmadan hesablamaq mümkün deyil. Türkiyənin bu layihədə marağı yalnız tranzit gəlirlərindən ibarət deyil. BTC onun regional enerji mövqeyini, beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarını və Xəzər hövzəsi ilə Aralıq dənizi arasında əlaqələrini gücləndirir. Buna görə də məsələyə yalnız bir ölkəyə təzyiq göstərmək prizmasından baxmaq strateji baxımdan məhdud yanaşma olardı. Azərbaycanla Türkiyə arasında münasibətlərin gücü bir-birinin iqtisadi imkanlarını zəiflətməkdə deyil, ortaq layihələri qorumaqda, hüquqi öhdəliklərə hörmət etməkdə və gələcək nəsillər üçün daha güclü regional əməkdaşlıq yaratmaqdadır. Azərbaycanın da, Türkiyənin də milli maraqları tələb edir ki, enerji siyasəti emosional ittihamlarla deyil, hüquqi reallıqlar, iqtisadi hesablamalar və uzunmüddətli strateji düşüncə ilə müəyyənləşdirilsin. Çünki neft bir gün tükənə bilər, qiymətlər dəyişə bilər, siyasi münasibətlərdə fikir ayrılıqları yarana bilər. Lakin etibarlı tərəfdaşlıq, müqavilə mədəniyyəti və qarşılıqlı etimad uzunmüddətli iqtisadi gücün əsasını təşkil edir. BTC-nin bağlanmasını tələb edən Türkiyədaxili qüvvələr anlamalıdırlar ki, bu addım Türkiyənin strateji, iqtisadi və geosiyasi maraqlarına ciddi zərbə vura bilər. Beynəlxalq öhdəlikləri, iqtisadi əməkdaşlığı və regional enerji təhlükəsizliyini riskə atmaq Türkiyəni gücləndirməz, əksinə, onun rəqiblərinin mövqelərini möhkəmləndirər. Türkiyənin maraqlarını qorumaq adı ilə onun strateji imkanlarını zəiflətmək Türkiyəyə xidmət deyil; nəticə etibarilə, bu, Türkiyənin rəqiblərinin maraqlarına işləyən mövqedir.