“Vikipediya”da TARİXİMİZ TƏHLÜKƏDƏ? – Məlumatlar kim tərəfindən dəyişdirilir?
“Vikipediya” dünyanın ən çox istifadə olunan onlayn məlumat platformalarından biridir. Açıq redaktə prinsipi ilə fəaliyyət göstərən platformada istifadəçilər müxtəlif mövzulardakı məqalələrə əlavə və dəyişikliklər edə bilirlər. Bu imkan isə məlumatların obyektivliyi və etibarlılığı ilə bağlı zaman-zaman ciddi problemlər yaradır.
Məsələnin aktuallığını artıran məqamlardan biri də “Vikipediya”nın həmtəsisçisi Larri Sanqerin platformadakı məqalələrə müxtəlif nüfuzlu strukturlar tərəfindən müdaxilə edildiyi barədə iddialarıdır. Sanqer “Berliner Zeitung”a müsahibəsində ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (MKİ) “Vikipediya”dakı məqalələri redaktə etdiyini göstərən müxtəlif dəlillərin mövcud olduğunu bildirib. O, həmçinin platformadakı materialların illər ərzində hökumətlərin, korporasiyaların və digər nüfuzlu strukturların maraqları doğrultusunda dəyişdirildiyini iddia edib. Sanqerin fikrincə, “Vikipediya” yarandığı dövrdə əsas götürülən neytral mövqe prinsipindən uzaqlaşıb və hazırda sol-liberal istiqamətdə mövqeyə malikdir.
Bu iddialar fonunda Azərbaycanda da “Vikipediya”da ölkəmiz, tarixi hadisələr, şəhidlərimiz və Milli Qəhrəmanlarımız haqqında məlumatların nə dərəcədə obyektiv və etibarlı təqdim olunması məsələsi diqqət çəkir. Xüsusilə şəhidlər haqqında məlumatların dəyişdirilməsi, bəzi məlumatların silinməsi və ya təhrif olunması ilə bağlı halların mövcudluğu platformanın redaktə mexanizmlərinə dair suallar yaradır.
Məsələ ilə bağlı Crossmedia.az-a açıqlamasında filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Elyar İslamoğlu bildirib ki, “Vikipediya”nın əsas üstünlüyü məlumatların istifadəçilər tərəfindən tez yenilənə bilməsidir.
“Lakin bu xüsusiyyət eyni zamanda risk yaradır. Məlumatlar səhv, qərəzli və hətta məqsədli şəkildə dəyişdirilə və ya silinə bilər. Xüsusilə şəhidlər, tarixi hadisələr və milli əhəmiyyətli şəxslərlə bağlı məlumatların təhrif edilməsi ciddi təhlükə yaradır. Bir müddət əvvəl Laçın rayonunun əhalisinin mənşəyi ilə bağlı “Vikipediya”da qərəzli müdaxilələrin edilməsi, daha sonra isə “Laçın Kürd Respublikası” adlı səhifənin yaradılması buna nümunədir. Şəhidlərimizin məlumatlarının qərəzli şəkildə silinməsi də cəmiyyətdə və şəhid ailələrində ciddi narazılığa səbəb olmuşdu. Təəssüf ki, hələ də bir çox şəhid haqqında səhifələr bərpa edilməyib. Belə müdaxilələr təkcə ayrı-ayrı məlumatların dəyişdirilməsi deyil, həm də cəmiyyətin tarixi yaddaşına təsir baxımından təhlükəlidir. Yanlış məlumat geniş yayıldıqda zamanla həqiqət kimi qəbul edilə bilər. Bu isə xüsusilə milli və tarixi məsələlərdə informasiya təhlükəsizliyi üçün risk yaradır”.
Əpoş Vəliyev qeyd edib ki, “Vikipediya”ya tamamilə etibarsız mənbə kimi yanaşmaq düzgün olmadığı kimi, onu “mütləq doğru mənbə” hesab etmək də doğru deyil:
“Media və tədqiqatçılar “Vikipediya”dakı məlumatları istifadə etməzdən əvvəl istinadları, mənbələri və dəyişiklik tarixçəsini yoxlamalı, mühüm məlumatları rəsmi sənədlər, arxiv materialları və elmi mənbələrlə müqayisə etməlidirlər. Şəhidlərimiz və digər milli əhəmiyyətli şəxslərlə bağlı məlumatların qorunması üçün daha ciddi nəzarət və monitorinq mexanizmlərinə ehtiyac var. Burada məqsəd senzura yaratmaq deyil, həssas və tarixi əhəmiyyət daşıyan məlumatların qərəzli şəkildə silinməsi və dəyişdirilməsinin qarşısını almaqdır. Cəmiyyətdə “Vikipediya”nın “mütləq doğru mənbə” kimi qəbul edilməsinin qarşısını almaq üçün media və təhsil sahəsində informasiya savadlılığı artırılmalıdır. Şagirdlərə, tələbələrə və media nümayəndələrinə internetdəki məlumatların mənbəyini yoxlamaq, müxtəlif mənbələri müqayisə etmək və etibarlı informasiya ilə qərəzli məlumatı fərqləndirmək öyrədilməlidir. Doğrudur, “Vikipediya” faydalı informasiya platformasıdır, lakin oradakı məlumatlara, xüsusilə milli və tarixi məsələlərdə diqqətlə yanaşmaq və onları etibarlı mənbələrlə yoxlamaq vacibdir”.
Araşdırmaçı-ekspert Elnur Eltürk isə bildirib ki, “Vikipediya” azad və sərbəst internet platformasıdır:
““Vikipediya”nın populyarlığını şərtləndirən əsas amillərdən biri də onun sərbəst ensiklopediya olmasıdır. Bu xüsusiyyət “Vikipediya”nı digər internet resurslarından fərqləndirən əsas cəhətlərdən biridir. “Vikipediya”da məqalələr mötəbər mənbələr əsasında hazırlanır. Hər hansı məqalə yaradılarkən onun məlumatlarını təsdiqləyən istinadların göstərilməsi vacibdir. Nüfuzlu informasiya saytlarında, jurnallarda və digər etibarlı mənbələrdə dərc olunan materiallar “Vikipediya” məqalələri üçün istinad mənbəyi kimi istifadə oluna bilər. Eyni qayda məqalələrin redaktəsinə də aiddir. Məqaləyə hər hansı yeni məlumat əlavə edilərkən və ya mövcud məlumat dəyişdirilərkən həmin dəyişikliyi təsdiqləyən etibarlı mənbəyə istinad verilməsi vacibdir. Başqa sözlə, “Vikipediya” özü istinad mənbəyi təqdim etmir, əksinə, məqalələrdə məlumatların hansı mənbələrə əsaslandığını göstərməyi tələb edir”.
Ekspert vurğulayıb ki, bəzən “Vikipediya” müxtəlif internet saytları, informasiya portalları və sosial şəbəkələrlə müqayisə edilir:
“Lakin “Vikipediya”nın əsas fərqi ondan ibarətdir ki, o, açıq və könüllü əsaslarla fəaliyyət göstərən ensiklopedik platformadır. Hər kəs müəyyən edilmiş qaydalar çərçivəsində burada məqalə yarada və mövcud məqalələri redaktə edə bilər. Bu imkan həm də məqalələrdəki yanlışlıqların aradan qaldırılmasına şərait yaradır. Lakin hər hansı məlumatın dəyişdirilməsi və ya düzəliş edilməsi zamanı bunun mütləq etibarlı mənbə və istinad əsasında həyata keçirilməsi vacibdir”.
Məhəbbət Tərlanoğlu
17:20 10.08.2026
Oxunuş sayı: 49
