Benito Mussolini: İtaliyanı diktaturaya aparan lider
29 iyul 1883-cü ildə anadan olan Benito Amilcare Andrea Mussolini İtaliya tarixinin ən mübahisəli və qaranlıq fiqurlarından biridir. O, XX əsrin ilk yarısında faşizm ideologiyasını yaradan, İtaliyanı diktatura rejiminə çevirən və İkinci Dünya müharibəsində nasist Almaniyası ilə ittifaq quraraq ölkəsini fəlakətə sürükləyən şəxs kimi tarixə düşüb. Bu gün onun doğumunun 143-cü ildönümüdür.
Mussolini 1883-cü ildə İtaliyanın Predappio qəsəbəsində kasıb bir ailədə dünyaya gəlib. Atası Alessandro sosialist ideyalarına meylli dəmirçi, anası isə dindar müəllimə olub. Gəncliyində müəllimlik edən Mussolini tezliklə sosialist hərəkatına qoşulub. O, radikal solçu kimi çıxış edib, anti-militarizm və beynəlmiləlçilik ideyalarını təbliğ edib. Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsində isə siyasi baxışlarını dəyişərək millətçiliyə yönəlib. Müharibədə iştirak edib və yaralanıb. Müharibədən sonra sosializmdən uzaqlaşaraq 1919-cu ildə “Fasci Italiani di Combattimento” (İtalyan Döyüş Qrupları) adlı təşkilatı yaradıb. Bu təşkilat sonradan faşizm ideologiyasının əsasını təşkil edib.
1922-ci ildə “Roma yürüşü”ndən sonra kral III Viktor Emanuel onu baş nazir təyin edib. Mussolini qısa müddətdə demokratik institutları ləğv edib, müxalifəti sıxışdırıb, mətbuata senzura tətbiq edib və birpartiyalı faşist dövləti qurub. 1925-ci ildən etibarən isə açıq diktator kimi hakimiyyət sürüb. O, “Duce” (rəhbər) titulunu daşıyıb.
Onun rejimi “səmərəlilik” və “milli dirçəliş” şüarları altında həyata keçirilən infrastruktur layihələri (avtomobil yollarının çəkilməsi, bataqlıqların qurudulması), sənayenin inkişafı və güclü təbliğat maşını ilə yadda qalıb. Lakin bu “nailiyyətlər” repressiyalar, siyasi rəqiblərin təqibi və qətlə yetirilməsi (məsələn, sosialist deputat Giacomo Matteotti-nin öldürülməsi), yəhudilərə qarşı diskriminasiya və totalitar nəzarət hesabına əldə olunub. Faşist İtaliyası fərdi azadlıqları inkar edən, dövləti hər şeydən üstün tutan ideologiyanı təbliğ edib.
1930-cu illərdə Mussolini ekspansionist siyasət yürüdüb: 1935–1936-cı illərdə Efiopiyanı işğal edib, İspaniya vətəndaş müharibəsində Frankonun qüvvələrini dəstəkləyib, Albaniyanı işğal edib. 1939-cu ildə Hitlerlə “Polad paktı”nı imzalayıb və 1940-cı ildə İkinci Dünya müharibəsinə qoşulub. İtaliya ordusunun zəif hazırlığı səbəbindən Yunanıstan, Şimali Afrika və digər cəbhələrdə ağır məğlubiyyətlər yaşanıb. 1943-cü ildə müttəfiq qüvvələrin Siciliyaya çıxmasından sonra Faşist Böyük Şurası onu hakimiyyətdən uzaqlaşdırıb, kral isə həbs etdirib. Daha sonra Almaniya qüvvələri onu azad edərək Şimali İtaliyada kukla dövlət olan “İtaliya Sosial Respublikası”nı (Salò Respublikası) yaradıb.
1945-ci il aprelin 28-də Mussolini və sevgilisi Clara Petacci İsveçrəyə qaçmağa çalışarkən italyan partizanları tərəfindən tutulub və güllələnib. Onların cəsədləri Milan şəhərində ayaqlarından asılaraq ictimaiyyətə nümayiş etdirilib. Bu hadisə diktatorun hakimiyyətinin simvolik və alçaldıcı sonu kimi tarixə düşüb.
Mussolininin irsi bu gün də ziddiyyətli qiymətləndirilir. Bəzi tərəfdarları onu “İtaliyanı modernləşdirən lider” kimi təqdim etsələr də, tarixi faktlar onun demokratiyanı məhv etdiyini, işğalçı siyasət yürütdüyünü, müharibə cinayətlərinə görə məsuliyyət daşıdığını və yüz minlərlə insanın ölümünə səbəb olduğunu göstərir. Onun yaratdığı faşizm ideologiyası sonradan bir sıra totalitar rejimlərə ilham verib. Bu gün Mussolini İtaliyada və dünyada əsasən faşizmin, avtoritarizmin və müharibə fəlakətinin simvolu kimi qiymətləndirilir.
29 iyul – onun doğulduğu gün – təkcə tarixi xatırlatma deyil, həm də demokratiyanın, insan hüquqlarının və sülhün nə qədər qiymətli olduğunu bir daha düşünmək üçün bir fürsətdir.
Ayhan
18:00 29.07.2026
Oxunuş sayı: 37
