Deputat: AŞ Azərbaycanla münasibətləri normallaşdırmaq istəyirsə, selektiv yanaşmadan imtina etməlidir - MÜSAHİBƏ

Avropanın Azərbaycan siyasəti adətən birmənalı olub. Belə ki, bu gümlərdə Avropa Şurası Parlament Assambleyasının (AŞPA) Prezidenti Petra Bayr “Azadlıq „ radiosunun ifadəsində rəsmi Bakı ilə bağlı qeyri – adekvat fikirlər səsləndirib.O deyib ki, Azərbaycanın təşkilatla münasibətlərinin normallaşmaıs yalnız rəsmi Bakının konkret addımlar atacağı təqdirdə mümkün ola bilər. AŞPA-nın Azərbaycanla bağlı hansı  “kartdan „ istifadə etmək istədiyi məlumdur. Lakin bunlar tamamilə əsassız cəhdlərdir.

Son günlərin daha bir mühüm hadisəsi isə Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula for der Leyenin Cənubi Qafqaz turnesi çərçivəsində Azərbaycan və Ermənistana səfəri, regionla bağlı verilən mesajlardır.

Milli Məclisin deputatı Rizvan Nəbiyev bu mövzular barədə Crossmedia.az-a geniş müsahibə verib:

- AŞPA-nın Azərbaycanla bağlı qərəzli mövqeyini Assambleyanın Prezidenti Petra Bayrın Azərbaycana dair Azadlıq radiosuna müsahibəsində səsləndirdiyi fikirləri neçə şərh edərdiniz?

- AŞPA Prezidenti Petra Bayrın Azərbaycana dair səsləndirdiyi fikirlər ilk baxışdan “qanuni aliliyin” pərdəsi altında “insan hüquqları müdafiəs”i kimi təqdim olunsa da, son 30 ilin təcrübəsi Assambleyanın Cənubi Qafqaz məsələlərində ardıcıl və obyektiv mövqe sərgiləyə bilmədiyini göstərir. Uzun illər ərzində AŞPA beynəlxalq hüququ kobud şəkildə pozaraq Azərbaycan ərazilərini işğal altında saxlayan Ermənistan ilə işğala məruz qalan Azərbaycan arasında süni "tarazlıq" yaratmağa çalışmaqla öz imicinə, ən mühümü qarşlılıqlı etimada ciddi zərbələr vurdu. İşğalçı ilə işğal qurbanına eyni, “balanslaşdırılmış” yanaşma beynəlxalq hüququn mahiyyətinə zidd olmaqla yanaşı, Azərbaycanın Avropa institutlarına etimadını da ciddi şəkildə sarsıtdı. Azərbaycan 2020-ci ildə öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etməklə BMT Nizamnaməsinin, Helsinki Yekun Aktının uzun illər ərzində pozulmuş fundamental prinsiplərinin icrasını faktiki olaraq təmin etdi. Qanunun aliliyini öz fəaliyyətinin əsas prinsipi kimi təqdim edən AŞPA-dan gözlənilən məhz bu reallığı obyektiv qiymətləndirmək idi. Lakin Assambleya öz qəzərli yanaşmasını dəyişmədi, yeni siyasi və hüquqi reallıqları əməkdaşlıq üçün əsasa çevirə bilmədi. AŞPA əvvəlki siyasi stereotipləri modifikasiya olunmuş şəkildə, ayrı-ayrı marginal qüvvələrin maraqlarına uyğun davam etdirdi. Ərazilərin işğaldan azad edilməsindən sonra AŞPA, əksinə, Azərbaycana qarşı hücumları artırdı. Bu da AŞPA-dakı dairələrin Azərbaycana olan real münasibətini əks etdirir, ortada olan fəaliyyətlər də bunu təsdiqəyir. Bunun ən bariz nümunələrindən biri Azərbaycanda ağır hərbi cinayətlər, terror əməllərində, müharibə cinayətləri və insanlıq əleyhinə cinayətlərdə ittiham olunan bəzi şəxslərin Avropa institutlarında "siyasi məhbus" kimi təqdim edilməsidir. Bu yanaşma beynəlxalq humanitar hüququn və cinayət ədalətinin prinsipləri ilə uzlaşmır, Azərbaycanda minlərlə müharibə qurbanının hüquqlarına hörmətsizlik kimi qiymətləndirilir. Digər mühüm məqam ondan ibarətdir ki, AŞPA uzun illər ərzində Azərbaycanın bir milyona yaxın qaçqın və məcburi köçkünün fundamental hüquqlarının pozulmasına, etnik təmizləməyə, yaşayış məntəqələrinin tamamilə dağıdılmasına, mədəni irsin məhv edilməsinə və minlərlə itkin düşmüş şəxsin taleyinə münasibətdə eyni səviyyədə prinsipial mövqe nümayiş etdirməyib. Bu selektiv yanaşma insan hüquqlarının universallığı prinsipinə ziddir.

- Sizcə, münasibətlərdəki əsas problem nədir?

- Azərbaycan - AŞPA  münasibətlərində əsas problem dialoqun olmaması deyil, dialoqa yanaşmanın mahiyyətidir. Bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq qarşılıqlı hörmət, suverenliyə ehtiram və beynəlxalq hüququn bütün dövlətlər üçün eyni şəkildə tətbiq edilməsini tələb edir. Azərbaycan dəfələrlə bəyan edib ki, Avropa Şurasının əsasında dayanan dəyərlə üzrə konstruktiv dialoqa açıqdır. Lakin bu dialoq qarşılıqlı hörmət əsasında qurulmalı, ikili standartlardan uzaq olmalı və regionda yaranmış yeni siyasi, hüquqi reallıqları nəzərə almalıdır. Təzyiq dili, siyasi şərtləndirmə və selektiv yanaşma isə zəiflədilmiş etimadı bir az da sarsıdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan dövlət suverenliyini bərpa etməklə, həm də otuz il ərzində işğal altında pozulmuş fundamental insan hüquqlarının bərpası üçün hüquqi və faktiki şərait yaratdı. Dövlət orqanlarının həmin ərazilərdə yurisdiksiyasının bərpası məhz qanunun aliliyinin təmin olunması deməkdir. Bu reallığın AŞPA tərəfindən fəaliyyətində hələ də nəzərə alınmaması təşkilatın obyektivliyi ilə bağlı suallar doğurur.

- Avropa Şurası Azərbaycanla bağlı kifayət qədər ziddiyətli bəyanatlar verir. Onların səmimiliyinə inanmaq olar?

- Əgər Avropa Şurası Azərbaycanla münasibətləri, həqiqətən, normallaşdırmaq istəyirsə, ilk növbədə selektiv yanaşmadan imtina etməli və Azərbaycanla siyasi ultimatumlar deyil, qarşılıqlı etimad və bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq prinsipləri əsasında dialoq qurmalıdır.

- Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula fon der Lyayenin Azərbaycana səfərini necə qiymətləndirirsiniz?

- Avropa İttifaqı (Aİ) Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Leyenin Azərbaycana səfəri Azərbaycan–Avropa İttifaqı münasibətlərində yeni strateji mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Bu səfər göstərdi ki, Aİ artıq Azərbaycanı yalnız etibarlı enerji təchizatçısı deyil, həm də Cənubi Qafqaz, Xəzər hövzəsi və Mərkəzi Asiya arasında mühüm geosiyasi və geoiqtisadi tərəfdaş kimi dəyərləndirir. Səfər zamanı səsləndirilən bəyanatlar, xüsusilə Prezident İlham Əliyevin sülh gündəliyinə və regional əməkdaşlıq təşəbbüslərinə, bu təşəbbüslərin qısa müddət ərzində hasil etdiyi nəticələrə verilən yüksək qiymət, Brüsselin Azərbaycanın regionda sabitlik və bağlantı siyasətinə verdiyi dəstəyi nümayiş etdirdi. Eyni zamanda, səfər bir daha təsdiq etdi ki, Azərbaycan-Aİ əməkdaşlığı artıq yalnız neft və qaza əsaslnan enerji müstəvisini çoxdan aşıb. Yaşıl enerji, enerji konnektivliyi, nəqliyyat, rəqəmsal keçid, Orta Dəhlizin inkişafı və regional iqtisadi inteqrasiya tərəfdaşlığın əsas istiqamətlərinə çevrilib. Aİ-nin "Qlobal Qapılar" proqramı çərçivəsində Cənubi Qafqazda nəqliyyat, enerji və rəqəmsal layihələrə 200 milyon avro qrant ayırmaq və bunun hesabına iki milyard avroya qədər investisiya cəlb etmək niyyəti də bu strateji yanaşmanın praktiki təzahürüdür.

Avropa İttifaqı-Azərbaycan Bağlantı Tərəfdaşlığının başlanılmasını təklif edilməsi xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Bu, nəqliyyat, enerji və rəqəmsal bağlantını əhatə etməklə Yüksək səviyyəli Bağlantı Dialoqun başladılması olacaq. Avropanı, Cənubi Qafqazı və Mərkəzi Asiyanı bir araya gətirəcək beynəlxalq Regional Bağlantı Sərmayə Konfransının təşkil edilməsi təklifi əməkdaşlıqda bu istiqamətlərdə keyfiyyətcə yeni fəslin açılması deməkdir. Bu əməkdaşlığın əsasları faktiki olaraq car ilin martında Aİ Şurasının Prezidenti Koştanın Bakı səfəri zamanı yaradılmışdı. Belə ki, regional daşımalarda, xüsusilə də Orta Dəhliz vasitəsilə Qara dəniz, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında nəqliyyat, ticarət, enerji və rəqəmsallaşma sahələrində əlaqələrin gücləndirilməsində Azərbaycanın oynadığı aparıcı rolun əhəmiyyəti 2025-ci il martın 11-də Aİ Şurasının Prezidenti Koşta və Prezident İlham Əliyevin birgə mətbuat bəyanatında da vurğulanmışdı. “Qlobal Qapı” təşəbbüsü çərçivəsində Azərbaycan-Aİ iqtisadi əməkdaşlığını və sərmayələrini gücləndirmək üçün İqtisadi Əməkdaşlıq üzrə Yüksəksəviyyəli İşçi Qrupunun yaradılması təqdir edilmişdi.

Birgə məbuat bəyanatında Avropa İttifaqının “Qlobal Qapı” çərçivəsində daşımalar, digər müvafiq mexanizmlər, o cümlədən Azərbaycan Respublikasının Naxçıvan Muxtar Respublikasında dəmir yolunun müasirləşdirilməsinə dəstək, həmçinin TRIPP-in icrası üzrə davam edən səylərlə bağlı Azərbaycanla əməkdaşlığa sadiqliyi bir daha təsdiqlənmişdi.

- Xanım siyasətçi bildirib ki, Avropa Azərbaycanla tərəfdaşlığı genişləndirmək niyyətindədir. Avropanın rəsmi Bakıya ehtiyacının artması nə ilə bağlıdır?

 - Aİ-nin Azərbaycana marağının artmasının əsas səbəbi dəyişən geosiyasi reallıqlar və Avropanın enerji, nəqliyyat və iqtisadi təhlükəsizlik prioritetləridir. Xüsusilə son illərdə Avropa enerji mənbələrini və nəqliyyat marşrutlarını şaxələndirməyə çalışır. Bu baxımdan Azərbaycan etibarlı tərəfdaş kimi ön plana çıxır.

Hazırda Azərbaycan Aİ-nin boru kəmərləri vasitəsilə qaz təchizatının təxminən səkkiz faizini, ümumi qaz idxalının isə dörd faizini təmin edir. İtaliyanın qaz tələbatının təxminən 25 faizi, neft idxalının isə 40 faizdən çoxu Azərbaycanın payına düşür. Balkan və Şərqi Avropa ölkələrinin bir hissəsində qaz təminatının təxminən 30 faizi Azərbaycan tərəfindən qarşılanır. 2022-ci ildə imzalanmış Strateji Enerji Tərəfdaşlığı Memorandumuna uyğun olaraq Aİ Azərbaycandan qaz idxalını ildə 12,9 milyard kubmetrdən 20 milyard kubmetrə çatdırmağı planlaşdırır. Azərbaycanın 2,6 trilyon kubmetr təsdiqlənmiş qaz ehtiyatları və Şahdəniz-3, Abşeron, Ümid və AÇG blokunun dərin qaz layihələri bu hədəfin reallaşdırılması üçün etibarlı resurs bazası yaradır. Amma Aİ-nin bu məsələlərin reallaşdırılmasında genişhəcmli investisiya ilə gəlməsi, siyasi, təhlükəsizlik risklərini bölüşməyə hazır olması barədə əməli fəaliyyətlərin ortaya qoyulmasıan ehtiyac var. Qaz ixracı sahəsindəki əməkdaşlığın əsasını 3500 kilometrlik Cənub Qaz Dəhlizi təşkil edir. Hazırda Azərbaycan Avropaya ildə 12,9 milyard kubmetr qaz ixrac edir. Aİ 2022-ci ildə imzalanmış strateji enerji tərəfdaşlığına dair Anlaşma Memorandumuna uyğun olaraq bu həcmi gələcəkdə iyirmi milyard kubmetrə çatdırmağı planlaşdırır.

Onun sözlərinə görə, bu məqsədə nail olmaq üçün mövcud infrastrukturun genişləndirilməsi, kompressor stansiyalarının tikilməsi və yeni investisiyaların cəlb olunması zəruridir. Layihələrin maliyyələşdirilməsi ilə yanaşı siyasi risklərin bölüşdürülməsi məsələsində də Aİ-nin daha fəal mövqe nümayiş etdirməsi vacibdir.

- Prezident İlham Əliyev Lyayenlə birlikdə mətbuata bəyanatı zamanı bildirib ki, Avropa İttifaqı üçün Azərbaycan Cənubi Qafqazda əsas ticarət tərəfdaşıdır. Gələcəkdə ticarət tərəfdaşlığının daha da güclənməsi gözlənilir. Bu, ikitərəfli əlaqələr və Cənubi Qafqaz üçün nə vəd edir?

- Aİ Azərbaycanı artıq yalnız etibarlı enerji təchizatçısı kimi deyil, həm də regionda strateji iqtisadi tərəfdaş kimi qiymətləndirir. Belə ki, 2026-cı il martın 11-də Bakıya səfər səfər çərçivəsində  yayımlanan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Aİ Şurasının Prezidenti Antonio Koştanın birgə mətbuat bəyanatında Prezidentlər Azərbaycan-Aİ tərəfdaşlığının strateji əhəmiyyətini vurğulayaraq, təhlükəsizlik, enerji və nəqliyyat sahələri də daxil olmaqla, son dövrdə keçirilmiş yüksəksəviyyəli görüşlərin müsbət dinamikasına əsaslanaraq siyasi dialoqun və praktiki əməkdaşlığın daha da dərinləşdirilməsinə sadiqliklərini ifadə ediblər. Aİ rəhbərliyi Azərbaycanla ticarət əlaqələrinin daha da genişləndirilməsində maraqlı olduğunu dəfələrlə bəyan edib. Bu isə enerji sahəsində əldə edilən uğurlu təcrübənin iqtisadiyyatın digər sahələrinə də transfer olunmasının göstəricisidir. Sözügedən Birgə mətbuat bəyanatında vurğulandığı kimi bu əməkdaşlıq hər iki tərəfin ortaq maraqlarını əks etdirir, bütün Qara dəniz, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya regionlarında sülhün, sabitliyin, daşımaların və davamlı inkişafın təşviqinə töhfə verir. Aİ Komissiyasının Prezidenti Ursula von der Leyen birgə mətbuat konfransında Prezident İlham Əliyevin sülh gündəliyinə və sülh təşəbbüslərinə çox yüksək qiymət verərək Brüsselin rəsmi dəstəyini iafadə etdi: “Siz regionda sülhün və əməkdaşlığın təşviq olunmasında şəxsi liderlik keyfiyyətlərini nümayiş etdirdiniz. Bu, sabitlik, etimad və ortaq rifah üçün yeni imkanlar yaradır. Avropa İttifaqı bu prosesi qəti şəkildə dəstəkləyir“. Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Lyayenin irəli sürdüyü enerji və enerji konnektivliyi üzrə tərəfdaşlıq platformasının yaradılması təşəbbüsü də məhz bu strateji baxışın tərkib hissəsidir. Belə platforma enerji resurslarının təhlükəsiz daşınması ilə yanaşı, elektrik enerjisi şəbəkələrinin inteqrasiyası, yaşıl enerjinin ixracı, rəqəmsal və nəqliyyat bağlantılarının inkişafı istiqamətində də yeni imkanlar açacaq. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə həyata keçirilən yaşıl enerji layihələri, xüsusilə Xəzər dənizinin bərpaolunan enerji potensialının Avropa bazarına çıxarılması istiqamətində görülən işlər bu platformanın praktiki məzmununu formalaşdıran əsas elementlərdən biridir. Bu baxımdan Qara dənizin dibi ilə çəkilməsi nəzərdə tutulan yaşıl enerji kabeli layihəsi də Avropa ilə Azərbaycan arasında enerji konnektivliyinin mühüm nümunəsi hesab olunur. Azərbaycan gələn ilin sonunadək, 4 GG, 2032-ci ilədək 8 GG həcmində yaşıl enerji istehsal etməyi planlayır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, inkişaf etmiş nəqliyyat infrastrukturu və Orta Dəhlizdə artan rolu ölkəni Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında etibarlı körpüyə çevirib. Buna görə də enerji, ticarət, logistika və nəqliyyat sahələrində əməkdaşlığın paralel inkişafı həm Azərbaycanın, həm də Aİ-ni strateji maraqlarına xidmət edir. Xanım von der Leyenin mətbuat konfransında elan etdiyi kimi, Aİ “Qlobal Qapılar” Sərmayə Proqramımız vasitəsilə Cənubi Qafqazda nəqliyyata, enerjiyə və rəqəmsal keçidlərə 200 milyon avroya qədər qrant şəklində sərmayə yatıracağıq. Bunun dövlət və özəl sərmayələr formasında iki milyard avroya qədər vəsaitləri cəlb etmək potensialı var. Layihələrə Naxçıvandan keçən dəmir yolu bağlantısı və ya Bakı limanının inkişaf etdirilməsi daxil ola bilər.

- İkitərəfli münasibətlərin perspektivi ilə bağlı proqnozlarınız nədir?

- Qarşıdakı Azərbaycan-Aİ münasibətlərinin əsas istiqamətləri enerji təhlükəsizliyi ilə yanaşı, yaşıl enerji, enerji konnektivliyi, ticarətin genişləndirilməsi, nəqliyyat marşrutlarının inkişafı və regional iqtisadi inteqrasiyanın gücləndirilməsi olacaq. Tərəflər arasında qarşılıqlı etimada əsaslanan strateji əməkdaşlıq və yüksəksəviyyəli dialoq bu məqsədlərin reallaşdırılması üçün möhkəm zəmin yaradır. Xanım von der Leyen birgə mətbuat konfransında fikirlərini Azərbaycanın dövlət başçısına bu müraciətlə tamamladı: “Prezident Əliyev, Aİ bu regionun parlaq gələcəyinə inanır. Beləliklə, gəlin, dinc Cənubi Qafqaz naminə, Avropaya, Xəzər regionuna və Mərkəzi Asiyaya bağlantısı olan Cənubi Qafqaz naminə, aramızdakı həmişəkindən daha güclü tərəfdaşlıq naminə birlikdə çalışaq.

- Bəs xanım siyasətçinin Ermənistana səfərinin nəticələrini necə qiymətləndirirsiniz?

- Ursula von der Leyenin İrəvan səfəri göstərdi ki, Brüssel Ermənistanla münasibətləri artıq,  həm də geosiyasi və təhlükəsizlik prizmasından inkişaf etdirmək niyyətindədir. Von der Leyen "Siz bizə arxalana bilərsiniz" mesajını verərək, Ermənistanın artan Rusiya təzyiqləri qarşısında tək qalmayacağını bəyan etdi. O, Ermənistan ixracının təxminən 80%-nin Aİ bazarına rüsumsuz çıxarılması təşəbbüsünü açıqladı. Həmçinin enerji asılılığının azaldılması və enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi üçün Aİ ekspertlərinin Ermənistana göndəriləcəyi bildirildi. Lakin Brüsselin siyasi dəstəyi ilə real təhlükəsizlik zəmanətləri arasında ciddi fərq var. Aİ Ermənistanın iqtisadi dayanıqlığını gücləndirə, investisiya və ticarət imkanlarını genişləndirə bilər. Ancaq Rusiya ilə hərbi qarşıdurma baş verəcəyi təqdirdə Aİ-nin Ermənistanı  qoruması üçün hüquqi və institusional baza mövcud deyil. Von der Leyenin "dəstək" bəyanatları daha çox siyasi, iqtisadi və diplomatik dəstək anlamı daşıyır, hərbi müdafiə öhdəliyi deyil. Bu səbəbdən Ermənistan faktiki olaraq Aİ ilə Rusiya arasında geosiyasi rəqabətin əsas meydanlarından birinə çevrilir.  Son aylarda Rusiyanın Ermənistan mallarına tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər, xüsusilə kənd təsərrüfatı məhsulları, balıq, spirtli içkilər və digər ixrac məhsullarına qoyulan maneələr iqtisadi təzyiq aləti kimi qiymətləndirilir. Aİ də məhz buna cavab olaraq Ermənistan məhsullarının Avropa bazarına çıxışını asanlaşdırmağa çalışır.

- Belə bir vəziyyətdə Ermənistan – Rusiya münasibətləri necə inkişaf edə bilər?

- Bu gərginliklər fonunda Baş nazir Nikol Paşinyanın Rusiyaya mümkün səfəri ilə bağlı yayılan məlumatlar diqqət çəkir. Paşinyan özü bildirib ki, Rusiya hökumətinin başçısı ilə telefon danışığı onun təşəbbüsü ilə baş tutub və tərəflər yaxın vaxtlarda daha geniş müzakirələr aparmaq barədə razılığa gəliblər. O, eyni zamanda vurğulayıb ki, Ermənistan 2013-cü ildə olduğu kimi Aİ ilə yaxınlaşmadan geri çəkilməyəcək, lakin Rusiya ilə də böhran yaratmaq niyyətində deyil. Bu, Paşinyanın "balanslaşdırılmış xarici siyasət" kursunu davam etdirmək istədiyini göstərir. Əslində, Paşinyan hökumətinin əsas dilemması ondan ibarətdir ki, Ermənistan iqtisadi, enerji və logistika baxımından hələ də Rusiyadan yüksək səviyyədə asılıdır. Eyni zamanda ölkə Avropa ilə inteqrasiyanı sürətləndirir. Bu iki istiqamətin uzun müddət paralel saxlanılması isə getdikcə çətinləşir. Moskva Ermənistanı seçim etməyə məcbur etməyə çalışdığı halda, İrəvan bu seçimi maksimum gecikdirməyə çalışır. Nəticə etibarilə, Von der Leyenin səfəri Ermənistan-Aİ münasibətlərində yeni mərhələnin başlanğıcı sayıla bilər. Lakin bu proses eyni zamanda Rusiya ilə qarşıdurmanı da dərinləşdirir. Brüssel Ermənistana iqtisadi dayanıqlıq və beynəlxalq diplomatik dəstək verə bilər. Ancaq Rusiyanın hərbi, enerji və iqtisadi təsirini qısa müddətdə əvəz etmək imkanları məhduddur. Buna görə də yaxın aylarda Ermənistan üzərində həm Aİ-Rusiya geosiyasi rəqabətinin, həm də Moskvanın müxtəlif təzyiq alətlərinin daha da intensivləşəcəyi gözlənilir. Bu şəraitdə Paşinyanın mümkün Moskva səfəri məhz gərginliyi idarə etmək və münasibətləri tam qırılmadan saxlamaq cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər.