Sosium

Ulu öndər Heydər Əliyevin şəhərsalma və yaşıllaşdırma siyasəti

XX əsrin ikinci yarısından etibarən qlobal miqyasda baş verən urbanizasiya prosesləri şəhərlərin inkişafını dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevirmişdir. Sənayeləşmə, demoqrafik artım və iqtisadi struktur dəyişiklikləri şəhərsalmanı yalnız memarlıq və tikinti sahəsi kimi deyil, həm də kompleks sosial-iqtisadi və ekoloji sistem kimi dəyərləndirməyi zəruri etmişdir.

Azərbaycan Respublikasında bu proseslərin sistemli və strateji şəkildə idarə olunması xüsusilə Heydər Əliyevin siyasi rəhbərliyi dövründə yeni mərhələyə qədəm qoymuşdur. Onun şəhərsalma siyasəti klassik inzibati yanaşmadan fərqli olaraq, uzunmüddətli inkişaf, sosial ədalət və ekoloji davamlılıq prinsiplərinə əsaslanan kompleks model kimi formalaşmışdır. Bu modeldə şəhər yalnız iqtisadi fəaliyyət mərkəzi deyil, həm də sosial harmoniyanın, mədəni identikliyin və ekoloji sabitliyin təmin olunduğu canlı sistem kimi qəbul edilirdi.

Heydər Əliyevin şəhərsalma yanaşması elmi əsaslandırılmış planlaşdırma və dövlətin strateji inkişaf konsepsiyası üzərində qurulmuşdur. Bu yanaşmanın mərkəzində şəhərlərin kortəbii deyil, sistemli şəkildə inkişaf etdirilməsi dayanırdı. Şəhərsalma prosesində iqtisadi, sosial və ekoloji amillərin paralel nəzərə alınması onun əsas xüsusiyyətlərindən biri olmuşdur.

Şəhərlərin inkişafında başlıca məqsəd yalnız infrastrukturun genişləndirilməsi deyil, eyni zamanda həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsi idi. Bu baxımdan yaşayış məhəllələrinin planlaşdırılması zamanı sosial obyektlərin – məktəblərin, xəstəxanaların, mədəniyyət mərkəzlərinin və ictimai xidmət sahələrinin paralel şəkildə qurulması xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Bu yanaşma şəhərin funksional balansını təmin edir və urban disbalansın qarşısını alırdı.

Eyni zamanda tarixi-mədəni irsin qorunması şəhərsalma siyasətinin mühüm komponentlərindən biri idi. Mövcud memarlıq strukturlarının saxlanılması və yeni tikililərlə harmonik inteqrasiyası şəhər mühitinin estetik bütövlüyünü təmin edirdi.

Heydər Əliyevin şəhərsalma siyasətinin ən mühüm nəticələrindən biri Bakı şəhərinin kompleks transformasiyası olmuşdur. Sovet dövrünün son mərhələsindən başlayaraq Bakı şəhəri sənaye mərkəzindən müasir metropol istiqamətində inkişaf etməyə başlamışdır.

Şəhərin baş planının yenidən işlənməsi urban inkişafın sistemli şəkildə həyata keçirilməsinə imkan yaratmışdır. Yeni yaşayış massivlərinin salınması, yol-nəqliyyat infrastrukturunun genişləndirilməsi və kommunal sistemlərin modernləşdirilməsi şəhərin funksional strukturunu əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirmişdir.

Xüsusilə Xəzər dənizi sahilində həyata keçirilən abadlıq layihələri şəhərin ekoloji və estetik simasının yenilənməsində mühüm rol oynamışdır. Sahilyanı zonaların yenidən qurulması və ictimai məkanların genişləndirilməsi urban mühitin insan mərkəzli modelə uyğunlaşdırılmasını təmin etmişdir. Bu prosesdə Bakı Bulvarının genişləndirilməsi şəhər ekosisteminin həm sosial, həm də ekoloji baxımdan inkişafına töhfə vermişdir.

Yaşıllaşdırma siyasəti Heydər Əliyev dövründə şəhər ekosisteminin sabitliyini təmin edən strateji alət kimi çıxış etmişdir. Bu siyasətin əsas məqsədi şəhər mühitində ekoloji tarazlığın qorunması və antropogen təsirin azaldılması olmuşdur.

Ağacəkmə kampaniyaları, parkların salınması və yaşıl zonaların genişləndirilməsi şəhər daxilində mikroiqlimin tənzimlənməsinə şərait yaratmışdır. Yaşıllıq sahələrinin artırılması havanın keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması, toz və çirklənmə səviyyəsinin azalması və ümumi ekoloji sabitliyin təmin olunması baxımından mühüm rol oynamışdır.

Sənaye zonalarının yaşıllıq zolaqları ilə əhatələnməsi isə ekoloji risklərin minimuma endirilməsi məqsədi daşıyırdı. Bu yanaşma şəhərsalma ilə ekologiyanın inteqrasiyasını təmin edən kompleks idarəetmə modelinin formalaşmasına gətirib çıxarmışdır.

Şəhərsalma siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri ictimai məkanların inkişafı olmuşdur. Parklar, bulvarlar və ictimai sahələr yalnız istirahət zonası kimi deyil, həm də sosial inteqrasiya və mədəni kommunikasiya platforması kimi formalaşmışdır.

Bu məkanların inkişafı şəhər əhalisinin sosial həyatına ciddi təsir göstərmişdir. İnsanların ictimai məkanlarda daha çox vaxt keçirməsi sosial əlaqələrin güclənməsinə, şəhər mədəniyyətinin formalaşmasına və urban həyat keyfiyyətinin yüksəlməsinə şərait yaratmışdır. Bu baxımdan şəhər yalnız fiziki struktur deyil, həm də sosial münasibətlərin formalaşdığı dinamik sistem kimi çıxış edir.

Müasir urbanistika elmi Heydər Əliyevin şəhərsalma və yaşıllaşdırma siyasətini davamlı inkişaf konsepsiyasının erkən və uğurlu modeli kimi qiymətləndirir. Bu modeldə iqtisadi inkişaf, sosial rifah və ekoloji balans bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan sistem elementləri kimi çıxış edir.

Şəhərsalma siyasətində tətbiq edilən bu yanaşma sonradan Azərbaycanın dövlət inkişaf strategiyalarında davam etdirilmişdir. Müasir dövrdə həyata keçirilən “yaşıl şəhər” və “dayanıqlı urban inkişaf” konsepsiyaları məhz bu strategiyanın davamı kimi qiymətləndirilə bilər.

Ulu öndər Heydər Əliyev tərəfindən formalaşdırılmış şəhərsalma və yaşıllaşdırma siyasəti Azərbaycanın müasir urban inkişaf modelinin əsasını təşkil edir. Bu siyasət yalnız fiziki şəhər mühitinin yenilənməsi deyil, həm də sosial, ekoloji və mədəni komponentlərin inteqrasiyasına əsaslanan kompleks dövlət strategiyası olmuşdur.

Bakı şəhərinin transformasiyası bu siyasətin ən mühüm nəticəsi kimi çıxış edir və ölkənin urban inkişaf tarixində fundamental mərhələni ifadə edir. Bu model müasir dövrdə də Azərbaycan şəhərsalma siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi öz aktuallığını qoruyur.