Sosium
Bakı və ömrünün iki dövrü
Yeddinci hissə: Ümumiləşdirilmiş nəticə
Tarix elmləri doktoru Həsən Həsənov özünün “Qız qalası” adlı monoqrafiyasında Bakının qədim tarixi, onun müxtəlif dövrlərdə daşıdığı adlar və bu adların mənşəyi ilə bağlı geniş tədqiqat aparıb. Saytımız həmin araşdırmanı 7 hissə şəklində təqdim edirik.
Bakı şəhərinin müxtəlif dövrlərdə işlədilən adları — “Bakhau”, “Baru”, Baruka”, “Bayil” “Beygey”, “Bakuba-Badku-Badkuba” və “Kunsar” — göstərir ki, bu adların hamısı mahiyyətcə bir-birinə yaxındır və eyni dünyagörüşünü əks etdirir. Ümumiləşdirsək, Bakı qədimdən tanrılar, məbədlər (tanriçlıq) şəhəri kimi qəbul olunub. Minilliklər ərzində, ən azı e.ə. XXIV əsrdən b.e. XX əsrinə qədər bu ərazi müxtəlif adlarla — “Baru”, “Bakhau”, “Baruka”, “Kunsar” “Bayil”, “Beygey”, “Bakuba”, “Badku”, “Badkuba” “Bakı”, və — ya paralel, ya da bir-birini əvəz edərək işlədilib. Bu, ilk baxışda sual doğura bilər: eyni şəhər niyə bu qədər fərqli adlarla tanınıb? Cavab isə belədir: bu adlar bir-birinə zidd deyil, əksinə, Bakının müxtəlif tarixi və mənəvi obrazlarını tamamlayır.
• “Baru” və “Baruka” — divarla əhatələnmiş, möhkəmləndirilmiş, içində məbəd olan məkanı göstərir.
• “Bakhau” — “Doğan günəşin məbədi” kimi izah olunur.
• “Bayil” və “Beygey” — “ilahi şəhər” və ya “ilahə ilə bağlı məkan” anlamı daşıyır.
• “Bakı” və “Bağ” — ümumilikdə “məbədlər kompleksi” deməkdir.
• “Baqı” — bu məbədlərə xidmət edən tayfanın adı kimi izah olunur.
• “Kunsar” — “Günəşə doğru” olaraq “yerin mərkəzi” və ya “yerin göbəyi” mənasını verir.
• “Bakuba”, “Badku”, “Badkuba” — XIV əsrdən etibarən Bakının paytaxt statusunu əks etdirərək “ocaq”, “taxt”, “taxt ocağı” kimi mənalar ifadə edir.
Qədim mənbələrdə Bakının adı ilə bağlı məlumatlar da diqqətəlayiqdir:
• e.ə. XXIV əsr (2375–2345) — Qədim Misir mənbələrində firon Unas dövründə “Baru” məkanın adı çəkilir. Misir mənbnələri bunu sonrakı “Bakhau” tədqiqatçılar isə müasir Bakı ilə əlaqələndirirlər.
• e.ə. XVI–XIII əsrlər (1550–1292) — Misirin Yeni padşahlıq dövründə “Bakhau” adı qeyd olunur və bunu da Misir mənbələri “Baru” ilə eyniləşdirilir.
• b.e. II əsr — Misirdə yaşayan Yunan coğrafiyaşünası Klavdi Ptolemey Qafqaz Albaniyasında “Baruka” şəhərini qeyd edir və bu ad da Bakı ilə əlaqələndirilir.
• b.e. VII əsr — Mənbələrdə “Bag” komponentli yaşayış məntəqələri qeyd olunur və bölgədə çoxlu od məbədlərinin olduğu bildirilir.
X əsrdən etibarən — şəhərin adı “Bakı” əsaslı formalarda yazılı mənbələrdə görünür:
• “Bakuh” (ərəb mənbələri), “Baku” (Azərbaycan mənbələri), “Bacu” (Avropa mənbələri), “Baca” (rus mənbələri) və s.
• XIV əsr — Bakı paytaxt olduqdan sonra rəsmi sənədlərdə “Bakuba”, “Badku”, “Badkuba” adları işlədilir.
• XIX əsr — bu adlar aradan çıxır və şəhər yenidən “Bakı” adı ilə tanınır.
• 1918-ci il may — Bakı bu adla Azərbaycan Respublikasının paytaxtı elan olunur.
X-cu əsrdə Bakının və bütövlüklə Azərbaycanın tarixində çevriliş baş verir. Artıq üç əsr ərzində Azərbaycanda inkişaf edən İslam dini tam ərazini və əhalini əhatə edir. Müasir İçəri Şəhərin minillərlə daşıdığı tanrıçılıq məbəd funksiyası başa çatır. İçəri Şəhərdə mövcud olan tanrıçılıq məbədləri öz müqəddəsliyini itirmiş olurlar. O dövrün hakimləri ilk olaraq müasir Məhəmməd meçidinin yerində olan tanrıçılıq məbədini söküllər və yerində Məhəmməd peyğəmbərin adını daşiyan Bakıda ilk Meçidi qurullar. Beləliklə Bakının çoxminillk tanrıçılıq tarixinə son qoyulur, Bakı isə şəhər olaraq tarixə daxil olmağa başlayır. Belə ki, Bakımızın iki doğum tarixi var. Biri haqda qədim Misir mənbələri xəbər verdikləri tanrıçılıq məbədi olaraq, 4400 il əvvəl başlanan, ikincisi isə İslam mənbələrinə görə X-əsrdə başlayan və bu günə qədər davam edən möhtəşəm Şəhər tarixi.
Professor
Həsən Həsənov
11:00 10.05.2026
Oxunuş sayı: 28
