Unudulmayan Ağdaban faciəsi - tarix bizə nə deyir?
1992-ci il aprelin 7-dən 8-nə keçən gecə Ermənistan silahlı birləşmələri və Dağlıq Qarabağdakı separatçı erməni quldur dəstələrinin birgə hücumu nəticəsində Kəlbəcər rayonunun Ağdaban kəndi tamamilə yandırılmış və yer üzündən silinmişdir.
Bu hadisə Azərbaycan xalqına qarşı törədilən etnik təmizləmə və soyqırımı siyasətinin ən qanlı səhifələrindən biri kimi tarixə düşmüşdür. Faciə Kəlbəcər rayonunun 1993-cü il aprelində tam işğalına hazırlıq məqsədi daşıyırdı.
Ağdaban kəndi Kəlbəcər rayon mərkəzindən təxminən 36 km şimal-şərqdə, Ağdaban çayının sağ sahilində, Murovdağ silsiləsinin cənub ətəyində, dağlıq və meşəlik ərazidə yerləşirdi.
130 evdən ibarət kiçik bir məskən olan kənddə əsasən heyvandarlıq və əkinçiliklə məşğul olan əhali yaşayırdı. Kənd Azərbaycan mədəniyyəti üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi, çünki burada klassik aşıq şeirinin görkəmli nümayəndələrindən biri – Aşıq Şəmşir (Dədə Şəmşir) yaşayırdı.
O, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü idi və zəngin əlyazma arxivinə sahib idi. Bu arxiv Azərbaycanın qədim dastanları, şeirləri və folklorunun canlı yaddaşı sayılırdı. Aşıq Şəmşirin nəsli isə Şah İsmayıl Xətainin silahdaşı Miskin Abdal ocağından gəlirdi.
Faciənin gedişi
Hücum aprelin 7-dən 8-nə keçən gecə başladı. Əvvəlcə Ağdaban yalındakı gözətçi məntəqəsində keşik çəkən 3 nəfər erməni dəstələri tərəfindən qətlə yetirildi. Səhər tezdən isə Çapar (Ağdərə istiqaməti) tərəfdən kütləvi hücum başlandı. Erməni silahlıları kəndə soxularaq evləri bir-bir yandırmağa, dinc əhalini qətlə yetirməyə başladılar.
Kəndin 779 nəfər dinc sakini müxtəlif növ işgəncələrə məruz qaldı. 67 nəfər amansızcasına qətlə yetirildi. Bunların arasında xüsusilə dəhşətli faktlar qeydə alınmışdır:
- 8 nəfər 90-100 yaşlı qoca,
- 7 nəfər qadın,
- 2 nəfər azyaşlı uşaq diri-diri odda yandırılmışdır.
Bundan əlavə, 12 nəfər ağır bədən xəsarətləri almış, 2 nəfər itkin düşmüşdür. Bəzi qurbanların şəxsi hekayələri faciənin vəhşiliyini daha aydın göstərir: Aşıq Şəmşirin 28 yaşlı nəvəsi Qulu Şabər oğlu diri-diri tonqalda yandırılmış, 8 yaşlı Ülviyyə atasının gözü qarşısında atası Camal güllələndikdən sonra kartof quyusuna diri-diri basdırılmışdır. Aşıq Şəmşirin ailəsindən 15 nəfər bu faciənin qurbanı olmuşdur.
Kənd tamamilə viran qoyuldu: 130 ev yandırıldı, mal-qara qarət edildi, məzarlıqlar təhqir olundu, ziyarətgahlar dağıdıldı. Aşıq Şəmşirin evi və onun zəngin əlyazma arxivi tamamilə məhv edildi. Bu, sadəcə fiziki qırğın deyil, Azərbaycanın mədəni və tarixi yaddaşına qarşı yönəlmiş məqsədli akt idi.
Ağdaban faciəsi Kəlbəcər rayonunun işğalına hazırlıq kimi qiymətləndirilir. Bir il sonra – 1993-cü il aprelin 2-də rayon tamamilə erməni işğalı altına keçdi və ermənilər Ağdabana ikinci dəfə hücum edərək qalan xarabalıqları da məhv etdilər.
Bu hadisə beynəlxalq humanitar hüquq normalarının kobud pozuntusu kimi qiymətləndirilir və 1948-ci il Soyqırımı Konvensiyasının müddəalarına uyğun gəlir. Faciə Xocalı, Qaradağlı, Ballıqaya və digər qırğınların davamı idi.
Ağdaban faciəsi Azərbaycan xalqının yaddaşında daima yaşayır. “Aşıq Şəmşir” Mədəniyyət Ocağı kimi ictimai birliklər qurbanların xatirəsini yad edir, faciənin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində iş aparır. 2020-ci ildə Vətən müharibəsində Kəlbəcər azad edildikdən sonra bu torpaqlar yenidən Azərbaycanın nəzarətinə qayıdıb və qurbanların xatirəsi əbədiləşdirilir.
Ağdaban faciəsi sadəcə bir kəndin faciəsi deyil, bütün Azərbaycan xalqına qarşı yönəlmiş sistemli təcavüzün sübutudur. Tarix bu qanlı səhifəni unutmur və unudulmayacaq.
Ayhan
17:38 09.04.2026
Oxunuş sayı: 49
