Sosium

31 Mart soyqırımı qan yaddaşımızın qanlı tarixidir

Azərbaycan tarixində ağır və faciəli iz buraxmış hadisələrdən biri 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günüdür. Bu tarix yalnız matəm və xatirə günü kimi deyil, həm də azərbaycanlılara qarşı uzun müddət ərzində həyata keçirilmiş sistemli etnik təmizləmə və qırğın siyasətinin rəmzi kimi qiymətləndirilir. 1998-ci ildən etibarən dövlət səviyyəsində qeyd edilən bu gün milli tariximizin ağrılı səhifələrinin araşdırılması, eyni zamanda bu həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

XIX əsrin əvvəllərindən etibarən Cənubi Qafqaz regionunda baş verən siyasi və geosiyasi dəyişikliklər əhalinin etnik və demoqrafik tərkibinə ciddi təsir göstərmişdir. Çar Rusiyasının həyata keçirdiyi köçürmə siyasəti nəticəsində erməni əhalisinin Azərbaycan torpaqlarına yerləşdirilməsi gələcəkdə baş verəcək qarşıdurmaların əsasını qoymuşdur. Bu proses fonunda formalaşan və ideoloji xarakter daşıyan “Böyük Ermənistan” ideyası regionda etnik münaqişələrin əsas səbəblərindən birinə çevrilmişdir. Bu ideyanın həyata keçirilməsi məqsədilə erməni millətçi dairələri müxtəlif dövrlərdə azərbaycanlılara qarşı zorakılıq, deportasiya və kütləvi qırğınlar törətmişdir. 1905–1907-ci illərdə baş verən hadisələr və xüsusilə 1918-ci ilin mart-aprel qırğınları həmin siyasətin ən qanlı nümunələrindən biri kimi tarixə düşmüşdür.

1918-ci ilin mart-aprel aylarında Bakı Sovetinin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən daşnak-bolşevik silahlı birləşmələri tərəfindən azərbaycanlılara qarşı genişmiqyaslı qırğınlar törədilmişdir. Qısa müddət ərzində Bakı şəhərində və ətraf ərazilərdə, həmçinin Şamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur və İrəvan quberniyasında on minlərlə günahsız insan etnik və dini mənsubiyyətinə görə amansızlıqla qətlə yetirilmişdir. Bu hadisələr sadəcə hərbi toqquşmalar deyil, mülki əhaliyə qarşı planlı şəkildə həyata keçirilmiş soyqırımı siyasəti idi. Yaşayış məntəqələrinin dağıdılması, məscidlərin, məktəblərin və digər mədəni irs nümunələrinin məhv edilməsi, qadın və uşaqlara qarşı törədilən qəddarlıq bu faciənin miqyasını daha da ağırlaşdırmışdır.

Araşdırmalar göstərir ki, 1918-ci ilin mart hadisələri yalnız Bakı ilə məhdudlaşmamış, Azərbaycanın müxtəlif bölgələrini əhatə etmişdir. Şamaxı qəzasında on minlərlə insan öldürülmüş, yüzlərlə kənd dağıdılmışdır. Quba qəzasında minlərlə dinc sakin qətlə yetirilmiş, 122 kənd tamamilə yerlə-yeksan edilmişdir. İrəvan quberniyasında yüzlərlə yaşayış məntəqəsi məhv edilmiş, on minlərlə azərbaycanlı qətlə yetirilmiş və ya öz doğma torpaqlarından didərgin düşmüşdür. Zəngəzur və Qarabağ bölgələrində də etnik təmizləmə siyasəti nəticəsində kəndlər dağıdılmış, əhali kütləvi şəkildə qətlə yetirilmişdir. Bu faktlar sübut edir ki, 1918-ci il hadisələri təkcə lokal xarakter daşımamış, geniş coğrafiyanı əhatə edən sistemli soyqırımı siyasətinin tərkib hissəsi olmuşdur.

Uzun müddət ərzində bu hadisələrə obyektiv siyasi və hüquqi qiymət verilməmiş, xüsusilə sovet dövründə tarixi faktların üzəri ört-basdır edilmişdir. Yalnız Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu istiqamətdə ardıcıl dövlət siyasəti həyata keçirilməyə başlanmışdır.

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 1998-ci il 26 mart tarixində imzaladığı “Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında” Fərman bu sahədə mühüm dönüş nöqtəsi olmuşdur. Həmin fərmana əsasən 31 mart rəsmi olaraq Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü elan edilmiş, hadisələrin araşdırılması və təbliği istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır. Cənab Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə bu siyasət daha da inkişaf etdirilmiş, yeni elmi tədqiqatlar aparılmış və Qubada aşkar edilən kütləvi məzarlıq kimi mühüm faktlar beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim olunmuşdur. Quba Soyqırımı Memorial Kompleksinin yaradılması isə bu faciənin yaddaşlarda yaşadılması və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Müasir dövrdə əsas məqsədlərdən biri Azərbaycan həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə doğru və obyektiv şəkildə çatdırılmasıdır. Bu istiqamətdə dövlət qurumları ilə yanaşı, diaspor təşkilatları, alimlər və vətəndaş cəmiyyəti institutları mühüm rol oynayırlar. Tarixi faktların sənədlər və sübutlar əsasında təqdim edilməsi, saxta məlumatların qarşısının alınması və bu hadisələrə beynəlxalq hüquq çərçivəsində lazımi siyasi-hüquqi qiymətin verilməsi istiqamətində fəaliyyət davam etdirilməlidir. Bu, həm tarixi ədalətin bərpası, həm də gələcəkdə belə faciələrin təkrarlanmaması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü xalqımızın tarixində silinməz iz qoymuş faciələrin ümumi ifadəsidir. Bu tarix yalnız keçmişi xatırlamaq deyil, həm də tarixi həqiqətləri qorumaq və onları gələcək nəsillərə ötürmək missiyasını daşıyır. Qarşıda duran əsas vəzifə soyqırımı həqiqətlərinin beynəlxalq miqyasda tanıdılmasına nail olmaq, ona siyasi-hüquqi qiymət verilməsini təmin etmək və milli yaddaşı daim yaşatmaqdır. Bu isə soyqırımı qurbanlarının xatirəsinə göstərilən ən böyük ehtiram hesab olunur.