Yel çərşənbəsi nəyi simvolizə edir? - Yel çərşənbəsinin tarixi və inancları
Yel çərşənbəsi Novruz bayramının üçüncü çərşənbəsidir və xalq arasında müxtəlif adlarla tanınır: “Küləkli çərşənbə”, “Yelli çərşənbə”, “Badi çərşənbə” və bəzən Muğanın kəndlərində “Heydər çərşənbə” deyilir.
Crossmedia.az-a açıqlama verən tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, etnoloq Bəhmən Əliyev bu çərşənbənin tarixi ilə bağlı danışıb:
"Yeddi gün keçdi, Günəş Şimal yarımkürəsinə, Qoç bürcünə doğru eyni məsafə qət etdi. Novruza yaxınlaşdıqca hər çərşənbədə havada dəyişiklik özünü göstərir. Yel çərşənbəsi gəlib çatıb. Xalq arasında “Külək oyadan çərşənbə”, “Yelli çərşənbə”, “Küləkli çərşənbə”, “Yelli-küləkli çərşənbə” kimi tanınan bu çərşənbə ilaxır çərşənbələrin üçüncüsü, Novruzun 7 çərşənbəsindən altıncısıdır, doğru çərşənbədir.
Əvvəllər bəzi bölgələrdə bu çərşənbə birinci çərşənbə kimi də qeyd olunub. Lakin son 30 ildə, xüsusi ilə KİV-də çərşənbələr sıralandırılıb.
Fikrimcə, son illərdə ictimai rəydə kök salmış sıralanmanı dəyişməyə çalışmaq lazım deyil. Əsas çərşənbələrin qeyd olunmasıdır.
Tədqiqatçıların ilaxır çərşənbələrin üçüncüsü hesab etdikləri Yel çərşənbəsi havanın həyatverici gücü ilə bağlıdır. Külək, hava anlayışları ilə bağlı folklorumuzda çoxşaxəli örnəklərə rast gəlinir. Açması külək olan “əl ilə tutmaq olmaz, göz ilə görmək olmaz” tapmacasının özək qatında yelin, havanın gücünə işarə olunur, onun gözəgörünməz, ələkeçməz, sirli-sehrli ünsür olduğu vurğulanır.
Yaz fəslinin gəlişini qabaqcadan işarələyən ilaxır çərşənbələrin mahiyyətində də ölgün təbiətli qış fəsli ilə mübarizə zəminində yeni həyatı – yenidən dirilməni canlandırmaq motivi dayanır. Havanın dirilik, yeni həyatın başlanğıcı rəmzi kimi xalqımızın təfəkküründə mərasimi aktı Yel çərşənbəsinin ayin və rituallarında özünü göstərir.
Yel, külək, nəfəs bir ünsür olaraq gözəgörünməyən mücərrəd 3 varlıqdır. Bu gözəgörünməzlik əlaməti havanı birbaşa ruh anlayışı ilə bir müstəviyə gətirir.
Ruh – nəfəs mənəvi varlıq olaraq gözə görünməsə də, həyat, yaşayış üçün vacib faktordur. Canlı aləmin təmsilçiləri nəfəs verib – nəfəs almasalar, canlı yaşayışdan məhrum olarlar. Hava canlılara nəfəs verməklə öz hərəkətliyini, dinamikliyini onlara keçirir.
Başqa sözlə, cansız torpağı və suyu durğunluqdan çıxardır. Məhz bu xüsusiyyətinə görə yel ruhla eyniləşdirilir. Buna görə də, Yel çərşənbəsi ruhumuzun, nəfəsimizin, ab-havamızın yenilənməsi, təmizlənməsi, arınıb-durulması bayramıdır".
B.Əliyev bildirib ki, su, od, yel və yaxud, bölgələrimizdə yayılmış tarixi-ənənəvi adlar (Əzəl çərşənbə, Müjdəçi çərşənbə, Muştuluqçu çərşənbə, Toz çərşənbə, Yel çərşənbə, Kül çərşənbə, Külə çərşənbə, Su çərşənbəsi, Sular Novruzu və s.) çərşənbələrə rəngarənglik, gözəllik gətirir:
"Yalnız İlaxır çərşənbənin adı olduğu kimidir. Yelli çərşənbədə ev-eşik his-tozdan təmizlənir, pal-paltarın, xalça-palazın tozu çırpılır, küləyə verilir. Buna görə bu çərşənbə “Toz çərşənbə” də adlanır.
Yel çərşənbədə yel sanki havanı, suyu hərəkətə gətirir, oyadır, canlandırır. Qısa müddət ərzində bir neçə dəfə istiqamətini dəyişən külək sanki özünü təzələyir. Çayların, göllərin buzu əriməyə, torpağın donu açılmağa başlayır.
İnama görə bu çərşənbədə oyanan yel tezliklə havanın dəyişəcəyini, istiləşəcəyini xəbər verir. Bəzi bölgələrimizdə bu küləyə “puçur yeli” də deyirlər, çünki bu küləkdən sonra ağaclar puçurlamağa (açmağa) başlayır.
Üçüncü çərşənbə bəzi bölgələrimizdə “Qara çərşənbə”, “Gül çərşənbə” də adlandırılır. Həmin gün qəbirlər ziyarət olunar, kol-kosdan təmizlənər, dünyasını dəyişmiş yaxınlar yad olunar, müqəddəs Qurani-Kərimdən surələr oxunar, dualar edilər. Sonra ehsan qohum-əqrabalara, qonşulara paylanar. Qadınlar il ərzində yas düşən evləri gəzərək, vəfat edənlərin ailə üzvlərinə, yaxınlarına başsağlığı verər. Həmin gün “yasdan çıxarma” sayılır.
Yel çərşənbəsi günü həyətlərdə tonqallar qalanır, evlərdə plov, südlü plov, lobyalı aş, bulğur aşı və s. bişirilir. Süfrəyə quru meyvələr və dənli bitkilərdən hazırlanmış nemətlər düzülür.
Yel, küləklə bağlı inanclar bu çərşənbədə daha geniş icra olunar. İnsanlar dərdlərini, azarlarını küləyə danışarlar ki, onu götürüb aparsın. Sanki insanlarla bölüşə bilmədikləri dərdlərini küləklə bölüşüb yüngülləşərlər".
Etnoloq əlavə edib ki, suvarma suyunu əkinçiliyin əsası hesab edən kəndlilər boz ayın ortalarında taxıl əkinlərini suvararlar:
"Bu suvarma xalq arasında “gülənbər” adlanır. Daha sonrakı suvarmalara döndərmə, çiçək suyu deyərlər.
Çərşənbə günü gecə söyüd ağacının altına gedib Yel babanı səsləyib niyyət edərdilər:
“Yel baba sənin səsini eşidib əssə və söyüdün budaqlarını torpağa toxundursa, diləyin yerinə yetər”, - deyərlər.
Əkinçilər bu günlərdə taxıl əkinlərini suvarardılar. Bu suvarma “gülənbər” adlanırdı.
Küləyin əsməsi, istiliyi hər yerə yayması iqlim prosesi olsa da xalqımızın mifik dünyagörüşündə obrazlaşmış, “Yel baba” kimi şəxsləşmişdir.
Şifahi xalq yaradıcılığında Yelin tanrı olması ilə bağlı müxtəlif nəğmə, əfsanə, rəvayət, mif, inanc, məsəl və s. yaranmışdır. Şənliklərdə icra olunan Yel baba mərasimi öz kökü etibarilə qədim əcdadlarımızın Yel tanrısına etiqadı ilə bağlıdır.
A Yel baba, Yel baba,
Tez gəl, baba, gəl, baba.
Yel baba meşələrdə azanların qarşısına çıxır, onlara bir yumaq verir, yumaq açılır və yolunu itirənləri mənzil başına çatdırır....
Gürcüstandakı Bolnisi rayonunun Kəpənəkçi kəndi yaxınlığında Yel dağı adlı ziyarətgah da var. Müqəddəs sayılan Yel dağına ürəklərində arzu, dilək tutub, nəzir-niyaz edir, qurban gətirib kəsirlər.
Yel dağına nəzir gətirilməsi, qurban deyilməsi, and içilməsi özü bir daha təsdiq edir ki, xalqımızın yelin, küləyin (havanın) yaradıcı gücünə, ilahi bəxşedicilik missiyasına inamı mifik çağlardan qaynaqlanır. Yel çərşənbəsində Yel dağına ziyarətə gedərlər. Yel çərşənbəsində ağaclar oyanar.
Azərbaycan mifoloji mətnlərində də Yelin xeyirxah obrazı öz əksini belə tapıb:
“Dünyada nə ki yel, külək var, hamısının ixtiyarı Yel babanın əlindədir. Xırman savıranda cəməhət Yel babanı köməyə çağırıb deyər: Yel baba, gəl atına saman apar. Yel baba da gəlib xırmanı savırar. Dən qalar adamlara, samanı da Yel baba aparar öz atına”.
Bu mətnlə səsləşən bir tapmaca da var: Ələk olar, vələk olar, Xırmanlarda gərək olar. Türk mifologiyasında Ağ yel - ağ libasda, Qara yel - qara libasda, Xəzri - göy libasda, Gilavar - qırmızı libasda təsəvvür edilır.
-Yellə bağı atalar sözləri:
-Yellə gələn sel ilə gedər.
-Yel olmasa, sel olmaz.
- Yeli əsdirəni söyməzlər.
-Yel apardığını qaytarmaz.
-Yel eləyəni fələk eləyə bilməz.
Novruz bayramı ərəfəsində həyata keçirilən çərşənbələr insanları gələcəyə, yaşayıb-yaratmağa ümidləndirir, həvəsləndirir, səfərbər edir.
Allahdan arzu edək ki, işğaldan azad olunmuş torpaqlarımızda 10 ilin işini bir ilə başa çatdıraq, dirçələn yurdlarımız millətimizin nəfəsi ilə isinsin".
Fatimə Məmmədova
11:52 10.03.2026
Oxunuş sayı: 199
