Azərbaycanda “Uşaq hüquqları haqqında” yeni qanun qəbul edilib

“Uşaq hüquqları haqqında” Qanun Milli Məclisdə üçüncü oxunuşda qəbul edilib.

Crossmedia.az-ın məlumatına görə, bu məsələ Milli Məclisin bugünkü plenar iclasında müzakirə edilib.

Bildirilib ki, "Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2020-ci il 27 noyabr tarixli 2306 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş "Uşaqlara dair Strategiyanın həyata keçirilməsi üzrə 2020-2025-ci illər üçün Fəaliyyət Planı"nda dəyişiklik edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2023-cü il 9 iyun tarixli 3914 nömrəli Sərəncamının icrasının təmin edilməsi barədə" Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 24 iyun 2023-cü il tarixli 524s nömrəli Sərəncamının 2-ci hissəsinə əsasən Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən "Uşaq hüquqları haqqında" Azərbaycan Respublikasının yeni qanun layihəsi hazırlanmışdır.

"Uşaq hüquqları haqqında" Azərbaycan Respublikasının 1998-ci il tarixli Qanununda uşaq hüquqları və onların təmin edilmə xüsusiyyətləri olduqca Ümumiləşdirilmiş formada əks olunmuş, normalarda əsasən xüsusi qanunvericilik aktlarına göndərişlər edilmişdir. Uşaq hüquqlarının təmin edilməsinə dair dəqiq tənzimlənmələr nəzərdə tutan ayrı-ayrı sahəvi normativ hüquqi aktlar bir çox hallarda beynəlxalq hüquq normalarında təsbit edilmiş vahid yanaşmaları tam və aydın əhatə etmir. Ölkəmizin BMT-nin "Uşaq hüquqları haqqında" Konvensiyası üzrə öhdəliklər daşıdığını nəzərə alaraq ilk növbədə qanunvericilikdə uşaq hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsində dövlət siyasətinin məqsədləri və vəzifələri daha konkret müəyyən edilməlidir ki, qüvvədə olan və yaxud gələcəkdə qəbul edilkəcək digər sahəvi sənədlərdə həmin yanaşma öz əksini tapsın.

Hazırlanmış qanun layihəsində uşaq hüquqları üzrə dövlət təminatları daha geniş formada əks olunmuş, çətin həyat şəraitində olan uşaqların hüquq və mənafelərinin qorunması üçün kompleks yanaşmanı özündə əks etdirən hüquqi tənzimləmə müəyyən edilmişdir. Həmçinin layihəyə uşaqlarla bağlı icraata dair beynəlxalq normalardan irəli gələrək prinsipial məsələlər, uşaq hüquqlarının həyata keçirilməsinə dövlət nəzarəti mexanizmi daxil edilmişdir.

BMT-nin Uşaq hüquqları üzrə Komitəsinin Azərbaycanla bağlı 22 fevral 2023-cü il rəyində (18-ci bənd) ölkədə uşağın üstün mənafeyinin təmini prinsipinin tətbiqi, sosial təhlükəli vəziyyətlərdə olan (ailədə zorakılıq, istismar, küçə həyatı və.s) uşaqların aşkar edilməsi və onlara yardımların göstərilməsi ilə bağlı aydın və işlək prosedurların yaradılması tövsiyə (24, 25, 30,33, 40, 42 ve s. bəndlər) edilmişdir.

Layihədə uşaqların üstün mənafelərinin təminatları açıqlanır. Bu prinsip "Uşaq hüquqları haqqında" BMT Konvensiyasının 4 rəhbər prinsiplərindən biri olmaqla, sənəddə təsbit edilmiş bütün hüquqların əsasında durur.

Uşaqların üstün mənafelərinin qorunması prinsipinin yerinə yetirilməsi ilə bağlı qanunvericilikdə bəzən dəqiq tənzimlənmənin olmaması və qeyri-müəyyən anlayışlardan istifadə təcrübədə fərdi hallara baxılarkən qərarvericilər və onların icrasını təmin edənlər üçün çətinliklər yarada bilir. Subyektiv, xüsusilə də mental dəyərlərlə əlaqələndirilən yanaşmalar heç də hər zaman uşağın normal tərbiyəsinə və inkişafına təminat vermək iqtidarında olmur.

Bu baxımdan layihə hazırlanarkən BMT-nin Uşaq hüquqları Komitəsinin Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyasının 3-cü maddəsinin 1-ci bəndinin tətbiqi ilə bağlı üzv olan dövlətlərə yönəlmiş şərhinə nəzər yetirilmişdir. Belə ki, Komitə özünün 2013-cü ildə qəbul etdiyi 14 nömrəli şərhində uşaq mənafeyinin nəzərə alınması öhdəliyinə daha dərindən aydınlıq gətirərək onun tərkib elementlərini müəyyən etmişdir.

Hazırlanmış qanun layihəsinin qüvvədə olan "Uşaq hüquqları haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunundan fərqli cəhətləri:

1. Həddindən artıq ümumiləşdirməyə yol verilməməsi, uşaq hüquqlarına sistemli və kompleks yanaşmanı ortaya qoymaq üçün layihənin mətni 8 fəsildə təqdim olunur. Ümumi müddəalar adlandırılan birinci fəsildə layihədə istifadə olunan 11 anlayışın tərifi verilmişdir. Uşaq hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı dövlət siyasətinin əsasları və uşaqların malik olduqları əsas hüquq və azadlıqların həyata keçirilməsinə dair dövlət təminatları isə ayrı-ayrı fəsillərdə daha geniş əks olunmuşdur.

2. Uşaqlar barəsində dövlət siyasəti adlı ikinci fəsildə dövlət siyasətinin məqsədləri, dövlətin əsas vəzifələri, uşaq hüquqlarının müdafiəsinin təmin edilməsi üzrə dəstək proqramları, uşaq hüquqlarını müdafiə edən orqanlar (qurumlar) və qeyri-hökumət təşkilatlar, əlaqələndirmə, nəzarət və monitoring, məlumatların toplanması və təhlili barədə olan müddəalar dövlətin uşaq siyasətinin "Uşaq hüquqları haqqında" Konvensiyanın tələblərinə uyğun formalaşdırılmasında xüsusi əhəmiyyət kəsb edə bilər.

3. Uşağın əsas hüquq və azadlıqları, onların həyata keçirlməsinin dövlət təminatlarına dair 3-cü fəsildə əsas hüquq və azadlıqların təsbit edilməsindən öncə onların həyata keçirilməsində baza prinsiplər, xüsusilə də uşaqların mənafelərinin üstünlüyü prinsipinin əsas təminatları, bu hüquqların reallaşdırılması üçün uşağa köməyin göstərilməsi daha geniş məzmunda verilir. Təcrübədə rast gəlinən problemlər bir sıra hüquqların təminatlarının daha geniş şəkildə verilməsini zəruri etmişdir.

4. 4-5-ci fəsillər müvafiq olaraq uşağın ailədə hüquqları və onların müdafiəsi, uşağın cəmiyyətdə mənfi, zərərli təsirlərdən qorunması kimi məsələlərə həsr edilərək, qüvvədə olan Qanundan məzmun ve forma baxımından fərqli şəkildə təqdim edilir.

5. Çətin həyat şəraitində olan uşaqların müdafiəsi və hüquqları adlı 6-cı fəsildə hazırda mövcud olmayan yeni mexanizm təklif olunur. Uşaq hüquqlarının müdafiəsi üzrə yerli komissiyalar üçün dəqiq prosedurların olmaması səbəbindən çətin həyat şəraitində olan uşaqlar ayrı-ayrı hüquqi sənədlərdə təsbit edilmiş təminatlardan tam yararlana bilmirlər və kənarda qalırlar. Məsələn: çətin həyat şəraitində olan, xüsusilə də sosial təhlükəli vəziyyətdə olan, məişət zorakılığına məruz qalan uşaqlar barəsində "Sosial xidmət haqqında", "Yetkinlik yaşına çatmayanların baxımsızlığının və hüquq pozuntularının profilaktikası haqqında", "Məişət zorakılığı haqqında" qanunlarda nəzərdə tutulmuş tədbirlər lazımi qaydada tətbiq edilmir. Layihədə müəyyən edilmiş mexanizm qüvvədə olan qanunvericiliklə ziddiyyət təşkil etmir və maliyyə yüklü yeni təminatlar nəzərdə tutmur. Əsas məqsəd prosedurların daha təkmil olmasından və qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş tədbirlərin əlaqələndirilməsindən ibarətdir.

Belə ki, layihəyə əsasən uşaq hüquqlarının müdafiəsi üzrə yerli komissiyalar çətin həyat şəraitində olan uşaqları aşkar etdikdə dərhal onun yaşayış yerinə və ya olduğu yerə gedilməsini, uşağın vəziyyətinin (sağlamlıq vəziyyəti, psixoloji vəziyyəti, əlilliyi müəyyən edilmiş uşağa xüsusi qayğının mövcud olub-olmaması, uşağa qarşı zorakılıq hallarının mövcud olub-olmaması və yaşayış şəraiti) ilkin müayinəsinin keçirilməsini və təcili və təxirəsalınmaz tədbirlərin görülməsini təşkil edir.

Uşağın sosial müdafiəsi məsələsinə vahid və kompleks yanaşma önəmlidir.

Əksər hallarda uşağın müdafiəsi üzrə tədbirlər tamamlanmamış qalır. Bu baxımdan dövlət orqanlarının dəqiq vəzifə bölgüsü, əlaqələndirilmiş fəaliyyəti, hər bir uşağa fərdi yanaşmasının olması və onun şəxsi məlumatlarının konfidensiallığının qorunması çox önəmlidir. Çətin həyat şəraitində olan uşaqlar vaxtında aşkar edildikdə onların zərər çəkmə riski azalır və reabilitasiyası asanlaşır.

6. 7-ci fəsil uşaqlar barəsində icraatın əsaslarına dair məsələləri əhatə edir. Uşaqlar barəsində icraata dair normalar ayrı-ayrı məcəllələrdə və qanunlarda təsbit edilsə də, onların əsasında duran və yuvenal ədliyyəyə dair beynəlxalq hüquq normalarından qaynaqlanan vahid yanaşma (prinsiplər, prosessual təminatlar, mütəxəssislərin ixtisaslaşması, hüquqi yardım, nümayəndə vasitəsi ilə təmsil olunma, qəbul edilən qərarların uşağın üstün mənafeyi nəzərə alınmaqla əsaslandırılması) bu fəsilə daxil edilmişdir. Layihənini 1.1.11-ci maddəsində uşaqlar barəsində icraat dedikdə uşaqlar barəsində mülki, cinayət və inzibati xətalara dair işlər üzrə icraat, inzibati məhkəmə icraatı, inzibati icraat nəzərdə tutulur.

Uşaq hüquqları ilə bağlı qərarlar qəbul edilərkən nəzərə alınmalı olan səkkiz tələbin müəyyən edilməsi gələcəkdə təcrübədə vahid yanaşmanın formalaşdırılmasına imkan verəcəkdir.

7. Yekun müddəalarda (8-ci fəsil) qanunun tələblərini pozan şəxslərin qanunda nəzərədə tutulmuş hallarda məsuliyyət daşıdığı qeyd edilir.

Yekun olaraq qeyd edilməlidir ki, hazırda qüvvədə olan "Uşaq hüquqları haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun qəbulundan 28 ilə yaxın müddət keçir və bu müddət ərzində insan hüquq və azadlıqlarının inkişafı ilə paralel olaraq uşaq hüquqları sahəsində baş verən inkişaf, ortaya çıxan yeni yanaşmalar ölkəmizin müvafiq sahədə qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsini zəruri edir.

Qanun layihəsi müzakirələrdən sonra səsverməyə çıxarılaraq üçüncü oxunuşda qəbul edilib.