Müharibənin kölgəsində qurulan yeni dünya: Ukrayna cəbhəsindən Avrasiyaya baxış
Dörd ildir davam edən Rusiya–Ukrayna müharibəsi artıq təkcə iki dövlətin savaşı deyil. Bu müharibə XXI əsrin geosiyasi sinir mərkəzinə çevrilib. Əvvəl “qısa əməliyyat” kimi təqdim edilən qarşıdurma zaman keçdikcə çoxqatlı, çoxmərkəzli və çoxməqsədli qlobal böhran xarakteri aldı. Bu gün əsas sual təkcə “kim qalib gələcək?” deyil. Əsas sual budur: bu müharibə niyə başladı və əslində kimin oyunu gedir?
Səthi izah sadədir: NATO genişlənməsi, Ukraynanın Qərbə inteqrasiyası, Rusiyanın təhlükəsizlik narahatlıqları. Amma dərin beyin mərkəzi səviyyəsində baxanda mənzərə daha mürəkkəb görünür. Bu savaş postsovet məkanının taleyi, Avrasiyanın nəqliyyat xəritəsi, Avropanın enerji təhlükəsizliyi və qlobal güc balansının yenidən qurulması ilə birbaşa bağlıdır.
2013-cü ilin noyabrında Kiyevdə başlayan Avromaydan hadisələri əslində ilk geosiyasi qırılma nöqtəsi idi. Ukraynanın Avropa ilə assosiasiya sazişindən imtinası kütləvi etiraz doğurdu və bu, Moskva ilə Qərb arasında Ukrayna uğrunda açıq rəqabətin start siqnalına çevrildi. 2014-də Krımın ilhaqı isə, artıq oyunun sərt fazaya keçdiyini göstərdi.
Bəs böyük sual: Rusiya 2022-də niyə tammiqyaslı hücuma keçdi?
Birinci səviyyədə cavab aydındır — Kreml Ukraynanın NATO orbitinə daxil olmasını strateji təhlükə saydı. Ukrayna Rusiyanın tarixi təhlükəsizlik buferi idi. Buferin itirilməsi Moskvanın hərbi-strateji psixologiyasında “qırmızı xətt” kimi qəbul olunur.
Amma ikinci, daha dərin qat var.
Son illər Orta Dəhliz — yəni Çin-Mərkəzi Asiya-Xəzər-Cənubi Qafqaz-Avropa marşrutu sürətlə aktuallaşırdı. Bu marşrut Rusiyanı kənardan dolanan alternativ Avrasiya arteriyasıdır. Ukrayna müharibəsi Rusiyanı iqtisadi və logistik baxımdan zəiflədərək bu yeni marşrutun əhəmiyyətini obyektiv şəkildə artırdı. Bu mənada sual tam legitimdir: bu müharibə Rusiyanı Avrasiyanın əsas tranzit xəritəsindən sıxışdırmaq effektini doğurdumu? Faktiki olaraq — bəli.
Eyni zamanda Zəngəzur dəhlizi məsələsi də regional geosiyasətin həssas nöqtəsinə çevrilmişdi. Moskvanın Ukraynada ilişməsi Cənubi Qafqazda manevr imkanlarını məhdudlaşdırdı. Bu da bölgədə yeni güc balansı pəncərəsi açdı. Bu, planlı ssenari idi, yoxsa müharibənin yan təsiri — bu hələ mübahisəlidir. Amma nəticə etibarilə Rusiya Avrasiyanın cənub xəttində əvvəlki qədər sərbəst deyil.
Digər böyük sual: bu müharibə Avropa Birliyini ABŞ-ın təhlükəsizlik orbitinə daha sıx bağlamaq məqsədi daşıyırdımı?
Faktlara baxaq. Müharibədən sonra Avropa sürətlə ABŞ təhlükəsizlik çətirinə daha çox bağlandı. NATO gücləndi. Avropanın müdafiə xərcləri artdı. Enerji asılılığı Rusiyadan ABŞ və alternativ mənbələrə yönəldi. Bu, Vaşinqtonun strateji mövqeyini obyektiv gücləndirdi.
Amma bu o demək deyil ki, müharibə sırf ABŞ tərəfindən planlaşdırılıb. Daha real izah budur: Vaşinqton yaranmış böhranı maksimum strateji dividendə çevirməyi bacardı. Böyük güclər çox vaxt müharibələri başlamır — amma başlayan müharibələrdən maksimum fayda götürür.
Bəs Britaniya niyə ən sərt anti-Rusiya mövqedədir?
Londonun tarixi geosiyasi instinkti Avrasiyada vahid güc mərkəzinin formalaşmasının qarşısını almaqdır. XIX əsrdə bu Rusiya imperiyası idi, XX əsrdə SSRİ, XXI əsrdə isə, potensial Rusiya-Çin yaxınlaşması. Ukrayna müharibəsi Moskvanı uzunmüddətli aşınma müharibəsinə salmaqla bu riskləri zəiflədir. Bu baxımdan proses Britaniya strateji məntiqinə tam uyğundur.
Digər tezis — müharibə Avrasiyanı Rusiya-Çin-İran üçbucağından qoparmaq üçündür — qismən mübahisəli, qismən əsaslıdır. Çünki müharibə doğrudan da Rusiyanı Çindən daha asılı vəziyyətə saldı. Moskva Pekinin “kiçik tərəfdaşına” çevrilmək riski ilə üz-üzədir. Bu isə, Avrasiyada güc balansını dəyişir.
Müharibənin gedişinə baxanda isə, başqa reallıq görünür: Kreml blitzkriq planında uğursuz oldu. Kiyev düşmədi. Zelenski devrilmədi. Ukrayna dövlət kimi dağılıb getmədi. Bu, Rusiyanın strateji reputasiyasına ağır zərbə vurdu.
Digər tərəfdən, Ukrayna da ağır bədəl ödəyir — ərazi itkisi, demoqrafik sarsıntı, iqtisadi dağıntı. Bu səbəbdən “kim uddu?” sualının sadə cavabı yoxdur.
Amma bir fakt dəyişməzdir: Ukrayna siyasi millət kimi möhkəmləndi. Rusiyayönlü elitalar təmizləndi. Qərblə hərbi-siyasi inteqrasiya dərinləşdi. Bu, Moskvanın ilkin məqsədləri ilə ziddiyyət təşkil edir.
Rusiya isə, ərazi qazansa da, strateji baxımdan daha ağır yük altına girdi — sanksiyalar, texnoloji təcrid, canlı qüvvə problemi, iqtisadi aşınma. Keniyadan, Şimali Koreyadan, müxtəlif regionlardan döyüşçü axtarışı artıq imperiya gücünün deyil, resurs gərginliyinin göstəricisidir.
Ən kritik sual isə budur: bu müharibə nə vaxta qədər davam edəcək?
Əgər tərəflərdən biri sistemli şəkildə çökməsə, bu qarşıdurma uzunmüddətli aşınma fazasında qala bilər. Avropa Birliyinin sanksiyaları 2027-yə qədər uzatması təsadüfi deyil. Bu, Qərbin müharibənin tez bitəcəyinə inanmadığını göstərir.
Dünya artıq yeni reallığa daxil olur: nə tam Qərb qələbəsi var, nə də Rusiya geri çəkilir. Bu, klassik “uzanan güc müharibəsi” modelidir.
Cənubi Qafqaz üçün isə nəticə aydındır: risk də artıb, fürsət də. Azərbaycan enerji və nəqliyyat xəritəsində rolunu gücləndirib. Amma region eyni zamanda böyük güclərin uzunmüddətli rəqabət zonasına çevrilir.
Sonda ən soyuq nəticə budur: Ukrayna müharibəsi hələ bitməyib, çünki yeni dünya düzəni hələ formalaşmayıb. Bu savaş yalnız cəbhədə yox, logistika xətlərində, enerji bazarlarında, texnologiya yarışında və siyasi legitimlik mübarizəsində davam edir.
Tarix bizə bir şeyi öyrədir — belə müharibələr xəritə dəyişəndə yox, güc balansı dəyişəndə bitir. Hazırkı trayektoriyaya baxanda isə görünən odur ki, dünya hələ uzun müddət Ukrayna cəbhəsinin kölgəsində yaşayacaq.
10:45 26.02.2026
Oxunuş sayı: 592
