Xocalı — tarixə qanla yazılmış gecə
XX əsrin sonlarında baş verən Qarabağ münaqişəsi regionda yalnız siyasi qarşıdurma deyil, həm də dərin humanitar faciələrə yol açdı. Bu faciələrin ən ağrılısı 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yerləşən Xocalı şəhərində baş verən və tarixə Xocalı faciəsi kimi düşən hadisə oldu. Bu hadisə Azərbaycan xalqının yaddaşında müharibənin ən ağır səhifələrindən biri kimi qalmaqda davam edir.
Münaqişənin fonu və Xocalının vəziyyəti
SSRİ-nin dağılması ilə paralel olaraq Qarabağ bölgəsində etnik gərginlik və silahlı qarşıdurma sürətlə dərinləşdi. Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları və bölgədə separatçı proseslərin güclənməsi müharibə şəraitini qaçılmaz etdi. Bu şəraitdə Xocalı strateji əhəmiyyətinə görə xüsusi diqqət mərkəzində idi. Şəhər həm bölgənin yeganə mülki hava limanına malik idi, həm də Xankəndi və Əsgəran istiqamətlərini birləşdirən mühüm nəqliyyat qovşağı hesab olunurdu.
1991-ci ilin sonlarından etibarən şəhər faktiki mühasirəyə alınmış, elektrik enerjisi, ərzaq və tibbi təminat kəskin şəkildə məhdudlaşdırılmışdı. Artilleriya atəşləri və kommunikasiya blokadası şəhərdə yaşayan əhalinin həyatını son dərəcə ağırlaşdıraraq humanitar böhran yaratmışdı. Mühasirə zamanı Xocalıda minlərlə insan, o cümlədən digər bölgələrdən gəlmiş qaçqınlar yaşayırdı.
Faciənin gedişi
1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə şəhərə genişmiqyaslı hücum həyata keçirildi. Xocalı əvvəlcə ağır silahlar və artilleriya atəşinə tutuldu, daha sonra şəhərə daxil olan silahlı qüvvələr nəticəsində yaşayış məntəqələri dağıdıldı və mülki əhali qarlı hava şəraitində şəhəri tərk etməyə məcbur qaldı. Qaçmağa çalışan sakinlər müxtəlif istiqamətlərdə pusqulara düşərək öldürüldü, yaralandı və ya əsir götürüldü.
Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına görə, faciə nəticəsində 613 nəfər həyatını itirdi, onların arasında 63 uşaq, 106 qadın və 70 qoca vardı. Bundan başqa, 487 nəfər yaralandı, 1275 nəfər girov götürüldü və 150 nəfər itkin düşdü. Bir sıra ailələr tamamilə məhv edildi, yüzlərlə uşaq valideynlərini itirdi, sağ qalanlar isə ağır psixoloji və fiziki travmalarla üzləşdi.
Humanitar nəticələr və sosial təsirlər
Xocalı faciəsi yalnız bir şəhərin məhv edilməsi ilə məhdudlaşmadı. Hadisə minlərlə insanın məcburi köçkünə çevrilməsinə, ailələrin parçalanmasına və uzunmüddətli sosial problemlərə səbəb oldu. Sağ qalanlar psixoloji travmalar, fiziki xəsarətlər və sosial inteqrasiya çətinlikləri ilə üzləşdi. Bu hadisə Qarabağ münaqişəsinin daha da kəskinləşməsinə, regionda etimad mühitinin sarsılmasına və humanitar problemlərin dərinləşməsinə təsir göstərdi.
Faciədən sağ çıxanların xatirələri müharibənin insan talelərinə vurduğu ağır zərbəni bu gün də aydın şəkildə nümayiş etdirir və Azərbaycan cəmiyyətində kollektiv travma kimi qalır.
Beynəlxalq müstəvidə qiymətləndirmə
Azərbaycan uzun illərdir Xocalı faciəsinin beynəlxalq səviyyədə tanınması istiqamətində fəaliyyət göstərir. Müxtəlif ölkələrin parlamentləri və beynəlxalq təşkilatlar hadisəni qətliam və insanlığa qarşı cinayət kimi qiymətləndirərək pisləyib. Bir sıra ölkələr qurbanların xatirəsinə dair qərarlar qəbul edib, ABŞ-ın bəzi ştatlarında anım sənədləri qəbul olunub.
Faciənin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması məqsədilə həyata keçirilən maarifləndirmə təşəbbüsləri, xüsusilə “Xocalıya ədalət” kampaniyası hadisənin dünya səviyyəsində tanıdılmasına mühüm töhfə verib.
Milli yaddaş və anım
Xocalı faciəsi Azərbaycan cəmiyyətində kollektiv yaddaşın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Hər il fevralın 26-da ölkənin müxtəlif şəhərlərində anım mərasimləri, yürüşlər və xatirə tədbirləri keçirilir, şəhidlərin xatirəsi ehtiramla yad edilir. Bakıda ucaldılmış memorial komplekslər və abidələr faciənin unudulmamasına xidmət edir.
Eyni zamanda, təhsil müəssisələrində, media platformalarında və mədəni layihələrdə Xocalı faciəsinin tarixi əhəmiyyəti müzakirə olunur, filmlər və kitablar vasitəsilə hadisə gələcək nəsillərə çatdırılır.
Tarixi dərs və gələcək üçün mesaj
Xocalı faciəsi müharibənin yalnız hərbi deyil, həm də dərin humanitar nəticələr doğurduğunu göstərən ən ağır nümunələrdən biridir. Bu hadisə insan həyatının, sülhün və beynəlxalq humanitar hüququn qorunmasının nə qədər vacib olduğunu xatırladır. Eyni zamanda, faciə Azərbaycan xalqının milli həmrəyliyini gücləndirən və gələcək nəsillərə sülhün qiymətini anlatan tarixi dərs kimi qiymətləndirilir.
Müasir dövrdə regionda yeni reallıqlar formalaşsa da, Xocalı qurbanlarının xatirəsi Azərbaycan cəmiyyətində ədalət axtarışının və tarixi yaddaşın mühüm elementi olaraq qalmaqdadır.
Ayhan
09:08 26.02.2026
Oxunuş sayı: 676
