Yunan və ya erməni planları: Türk milli mübarizəsinə qarşı gizli əməkdaşlıq tarixi
Osmanlı imperiyasının çoxmillətli quruluşu, müxtəlif etnik və dini icmaların eyni coğrafiyada yaşamasına imkan yaratmışdı. Yunanlar və ermənilər bu dövrdə Osmanlı cəmiyyətinin mühüm hissəsini təşkil edirdilər və “Millət Sistemi” sayəsində dini, mədəni və təhsil sahələrində nisbətən geniş muxtariyyətə malik idilər. Yunan və erməni patriarxlıqları həm daxili idarəetmə, həm də beynəlxalq diplomatiyada müəyyən nüfuz qazanmışdı. Lakin XIX əsrin sonlarına yaxın Osmanlı dövlətinin iqtisadi və hərbi zəifləməsi, Avropa dövlətlərinin regiondakı imperialist siyasətləri bu icmaların mövqeyini daha mürəkkəb və strateji baxımdan həssas vəziyyətə gətirdi.
Siyasi təzyiqlər
Bu dövrdə Osmanlı hökuməti müxtəlif dini və etnik qruplara qarşı tolerant siyasət yürütməyə çalışsa da, Avropanın siyasi təzyiqləri və iqtisadi maraqları nəticəsində yunan və erməni icmaları əlavə imtiyazlar əldə etməyə başladı. Bu imtiyazlar onlar arasında həm iqtisadi üstünlük, həm də siyasi nüfuz yaratdı və nəticədə bəzi fərdi üzvlər öz maraqlarını qorumaq üçün Osmanlı dövlətinə qarşı daha aktiv mövqe tutdular. Yunan və erməni liderləri arasında isə həm birgə əməkdaşlıq, həm də fərdi münaqişələr müşahidə olunurdu.
Xüsusilə Fənər yunan Patriarxlığı və erməni dini rəhbərlikləri, Osmanlı imperiyasının zəifləməsini öz siyasi məqsədləri üçün istifadə etməyə başladılar. Avropa dövlətləri bu vəziyyətdən faydalanaraq yunan və erməniləri Osmanlıya qarşı bir vasitə kimi yönəltdilər. İngiltərə, Fransa və Rusiyanın təsiri ilə bu icmalar öz muxtariyyətlərini qorumaq və genişləndirmək məqsədilə bir-biri ilə əməkdaşlığa başladılar. Bu əməkdaşlıq dini və mədəni yaxınlıq üzərində qurulmuşdu və müxtəlif diplomatik və hərbi planlara xidmət edirdi.
1908-ci il İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin hakimiyyətə gəlməsi və Balkan Müharibələrinin başlanması ilə yunan və erməni birliyi daha da aktivləşdi. Bu dövrdə hər iki icma milli azadlıq hərəkatlarında iştirak etməklə yanaşı, öz maraqlarını qorumağa çalışırdı. 1912-1913-cü illərdə baş verən Balkan Müharibələri və Birinci Dünya Müharibəsi yunan və erməni əməkdaşlığını daha sistemli hala gətirdi. Onlar Osmanlı ərazilərində qiyamlar təşkil edir, Avropa dövlətlərinin dəstəyini arxayınlıqla istifadə edirdilər.
Mondros müqaviləsi (1918) isə yunan və erməni əməkdaşlığı üçün yeni imkanlar yaratdı. Hər iki qrup Osmanlı ərazilərində öz təsirlərini genişləndirmək məqsədilə “Milli Komitə” adlı təşkilatlar qurdu. Bu qurumlar vasitəsilə yunan və ermənilər koordinasiyalı hərbi və diplomatik fəaliyyət göstərirdilər. Yunan-erməni birliyi bu dövrdə yunan ordusunun İzmirin işğalına dəstəyi kimi açıq hərbi əməliyyatlarda da iştirak etdi. Bununla yanaşı, bu birliyin məqsədi Osmanlı dövlətinin zəifləməsindən maksimum siyasi və iqtisadi fayda əldə etmək idi.
1919-1920-ci illərdə yunan və erməni liderləri birgə fəaliyyətlərini gücləndirərək Avropa ölkələri ilə əlaqələrini genişləndirdilər. 1920-ci il Sevr müqaviləsi, bu əməkdaşlığın strateji planlarını daha da cəsarətləndirdi. Hər iki qrupun məqsədi Osmanlı torpaqlarında nəzarəti artırmaq və gələcəkdə müstəqil milli dövlət qurmaq üçün zəmin hazırlamaq idi. Lakin Türk Milli Mücadiləsi bu planları əngəllədi. Mustafa Kamal Paşanın rəhbərliyi altında təşkil olunan milli ordunun qələbələri, yunan -erməni əməkdaşlığını tədricən zəiflətdi və onların planlarını uğursuz etdi.
Yunan və erməni birliyinin tarixi göstərir ki, dini və etnik yaxınlıqlar, zaman-zaman siyasi məqsədlər üçün birləşə bilər. Lakin Türk Milli Mücadiləsi bu əməkdaşlığın qarşısını alaraq milli birliyin və suverenliyin qorunmasını təmin etdi. 1923-cü ildə imzalanan Lozan müqaviləsi ilə Osmanlıdan qalan torpaqlar yeni dövlətin nəzarətinə keçdi və yunan -erməni əməkdaşlığı tarixi bir dönəmdə sona çatdı.
Bu tarixi proses həm Türk xalqının mübarizəsinin əhəmiyyətini göstərir, həm də çoxmillətli imperiyalarda etnik və dini icmalar arasında yaranan gərginliklərin necə istifadə oluna biləcəyini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Yunan və erməni əməkdaşlığı dövrü, Avropa imperializminin regiondakı planlarını və Osmanlı dövlətinin zəifləməsinin nəticələrini anlamaq üçün mühüm nümunədir.
Fatimə Məmmədova
10:00 30.01.2026
Oxunuş sayı: 531
