Aleksandr Puşkin: Rus ədəbiyyatının dahi yaradıcısı və azadlıq həsrəti

Bu gün rus ədəbiyyatının ən parlaq simalarından biri, dahi şair və nasir Aleksandr Sergeyeviç Puşkinin anım günüdür. 1799-cu ilin 26 mayında (köhnə üslubla 6 iyun) Moskvada doğulan Puşkin 19-cu əsrin birinci yarısında rus ədəbi dilini zənginləşdirərək onu müasir ədəbiyyat səviyyəsinə qaldıran bir şəxsiyyət olmuşdur. Onun yaradıcılığı yalnız poeziya ilə məhdudlaşmır; o, həm şair, həm nasir, həm dramaturq, həm də ədəbi tənqidçi və publisist kimi tanınır. Bununla yanaşı, Puşkin uşaq ədəbiyyatı, povest və roman janrlarında da uğur qazanmış, ədəbiyyatşünaslıq və tarixi əsərlərlə də oxucuların qarşısına çıxmışdır.

Puşkin romantizm cərəyanının ən parlaq nümayəndələrindən biri olmuş, rus ədəbiyyatına yeni nəfəs gətirmişdir. Onun yaradıcılığı, qısa, lakin məzmunlu hekayələri və genişmiqyaslı romanları ilə 19-cu əsr rus ədəbiyyatında əvəzsiz rol oynamışdır. Ən tanınmış əsərləri arasında “Yevgeni Onegin”, “Kapitan qızı”, “Boris Qodunov” və “Ruslan və Lyudmila” yer alır ki, bunlar həm poetik ifadə zənginliyi, həm də dramatik təsiri baxımından oxucular tərəfindən daim yüksək qiymətləndirilmişdir.

Mənşəyi və ailəsi

Aleksandr Puşkin nəcib bir ailədə doğulmuş, əcdadları arasında I Pyotrun dövründə xidmət etmiş mühəndis və generallar olmuşdur. Onun anası Nadejda Osipovna Hannibalın nəvəsi idi. Bu mənşə Puşkini daim ilhamlandırmış, o, yaradıcılığında tez-tez ailəsinin tarixi və aristokrat mənşəyi ilə bağlı obrazlara müraciət etmişdir. Ailəsi və əcdadlarının həyatı şair üçün həm tarixi material, həm də şəxsi identifikasiya mənbəyi olmuşdur. Puşkin öz əsərlərində çox vaxt əcdadlarının vətənpərvərliyini, məhəbbətini və dövrün çətinlikləri qarşısında göstərdikləri sədaqəti əks etdirmişdir.

Dekabristlərin təsiri və siyasi yaradıcılığı

Puşkinin həyatında dekabrist hərəkatı xüsusi yer tutmuşdur. Şair birbaşa bu hərəkatın üzvü olmasa da, dostları gizli təşkilatlarda iştirak edirdilər və onların fəaliyyəti Puşkinin siyasi düşüncəsinə və yaradıcılığına təsir göstərmişdir. Şair bu dövrdə “Çaadayevə” və “Qara şal” kimi üsyankar şeirlər yazmış, liberal dvoryan cəmiyyətindən narazılığını ifadə etmişdir.

Bu əsərlər Puşkinin sürgünlə nəticələnən siyasi təzyiqlərə məruz qalmasına səbəb olmuşdur. Şair Sibirə göndərilə bilərdi, lakin dostlarının müdaxiləsi sayəsində daha yumşaq bir sürgün təyin edilmiş və o, Qafqaz və Mixaylovsk malikanələrinə göndərilmişdir. Bu dövr onun üçün yaradıcılıq baxımından məhsuldar olmuş, “Qafqaz əsiri” və “Baxçasaray fontanı” kimi əsərlərin meydana gəlməsinə zəmin yaratmışdır. Eyni zamanda, Puşkin “Yevgeni Onegin” romanı üzərində işini davam etdirmiş, rus ədəbiyyatında mənzum roman janrının əsasını qoymuşdur.

Boldino payızı: yaradıcılığın zirvəsi

1830-cu ildə Puşkin Natalya Qonçarova ilə evlənmək qərarı alır. Moskvadakı vəba epidemiyası səbəbindən şair bir neçə ay Boldino kəndində qalmaq məcburiyyətində qalmışdır. Bu dövr onun yaradıcılığında xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və “Boldino payızı” kimi tanınır. Boldino dövründə Puşkin “Mərhum İvan Petroviç Belkinin povestləri”, “Kiçik faciələr” və “Yevgeni Onegin” əsərlərini tamamlamışdır. Bu əsərlər onun yaradıcılıq dühasının ən yüksək zirvələrini əks etdirir və rus ədəbiyyatının inkişafında dönüş nöqtəsi olmuşdur.

Boldino payızı dövründə həmçinin Puşkin tarixi mövzulara yönəlmiş, “Dubrovski” və “Kapitan qızı” kimi əsərləri qələmə almışdır. Onun bu əsərlərində həm cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri, həm də insan xarakterlərinin incəlikləri realist və poetik formada əks etdirilmişdir.

Həyatının son illəri və faciəvi ölümü

Puşkinin son illəri intriqa və maddi çətinliklərlə müşayiət olunmuşdur. 1834-cü ildə Peterburqda Fransız baron Jorj Dantes şairin həyat yoldaşı Natalya Qonçarovaya qarşı diqqət göstərməyə başlamış, bu isə Puşkinlə Dantes arasında gərginliyə səbəb olmuşdur. Şair onu duelə çağırmış və 1837-ci ilin yanvarında baş tutan duel zamanı Puşkin qarnından ölümcül yara almışdır. 29 yanvar 1837-ci ildə o, vəfat etmiş, dünya ədəbiyyatı böyük bir itki yaşamışdır. Onun ölümü rus ədəbiyyatının təkcə bir dövrünü deyil, həm də ədəbi ənənəni kədərə boğmuşdur. Azərbaycan dramaturqu Mirzə Fətəli Axundov Puşkinin ölümünü şeir-mərsiyə ilə yad etmişdir.

Əsərləri və ədəbi irsi

Puşkinin yaradıcılığı müxtəlif janrları əhatə edir. Onun poemaları arasında “Ruslan və Lyudmila”, “Qafqaz əsiri”, “Baxçasaray fontanı” xüsusilə məşhurdur. Mənzum romanı “Yevgeni Onegin” isə Puşkinin ən böyük ədəbi nailiyyətlərindən biri sayılır. Dram əsərləri “Boris Qodunov”, “Xəsis cəngavər”, “Mosart və Salyeri” həm dramatik, həm də tarixiliyi ilə diqqət çəkir. Puşkinin nəsr əsərləri arasında “Dubrovski”, “Kapitan qızı” və “Qaratoxmaq qadın” önəmlidir. Həmçinin o, nağıl janrında də əsərlər vermişdir: “Balıqçı və balıq haqqında nağıl”, “Ölmüş şahzadə və yeddi pəhləvan” və “Qızıl xoruz”.

Puşkinin yaradıcılığı yalnız rus ədəbiyyatının poetik zənginliyini göstərməklə kifayətlənmir; o, həm də dilin inkişafında, ifadə imkanlarının genişləndirilməsində və ədəbi janrların zənginləşməsində banilərdən biri kimi qiymətləndirilir. Onun əsərləri müasir oxucu üçün də aktualdır, insan duyğularının dərinliyini, azadlıq həsrətini və həyatın real səhnələrini poetik şəkildə əks etdirir.

“Qafqaz əsiri”  əsəri ( 1820–1821) Aleksandr Puşkinin məşhur “Cənub poemaları” silsiləsindən ilk poemanı kimi qəbul edilir. Şair əsəri Qurzufda yazmağa başlamış, 20 fevral 1821-ci ildə Kamenkada tamamlamışdır. Poema Puşkinin Cənuba sürgün illərinin məhsulu olub, onun yaşadıqları və müşahidələrindən ilhamlanmışdır.

Poemada real həyat səhnələri, Qafqazın təbiətinin təsviri və qəhrəmanların duyğuları xüsusi yer tutur. Əsərdə Qafqaz gözəli ilə əsir rus arasında olan münasibətlər, qadın əsarəti və ailə ənənələri ilə bağlı konflikt poetik və təsirli şəkildə göstərilmişdir. Puşkin burada yalnız xarici mühiti deyil, həm də öz psixologiyasını və azadlıq həsrətini əks etdirir.

Poema həm də Puşkinin liberal dvoryan ziyalılarının həyatı və cəmiyyət quruluşuna dair narazılığını əks etdirir. Qəhrəman, dvoryan aləmindən uzaqlaşaraq azadlıq arzusu ilə yaşayır, arzuları qeyri-müəyyən, xəyalları isə hələ tam formalaşmamışdır. “Qafqaz əsiri” ilk dəfə oxucularla 1822-ci ildə görüşdükdə həm Qafqaz təbiətinin poetik təsviri, həm də qəhrəmanın daxili dünyası diqqət çəkmişdir.

Fatimə Məmmədova