Hacı Zeynalabdin Tağıyev: Azərbaycan xeyriyyəçiliyinin öncüsü və sənayeçi

Bu gün, 25 yanvar, Azərbaycan xeyriyyəçilərindən biri olan Hacı Zeynalabdin Tağıyevin doğum günüdür. Belə ki, Tağıyev 1838-ci ildə Bakıda kasıb bir ailədə dünyaya gəlmiş, uşaqlıqdan çalışqanlığı və zəhmətsevərliyi ilə fərqlənmişdir. Onun anası Ümmü-xanım Zeynalabdin on yaşında ikən vəfat etmiş, atasının ikinci nikahından isə daha beş uşaq dünyaya gəlmişdir. Özündən üç yaş kiçik Əliqulu adlı qardaşı olmuşdur.

Uşaqlıqdan təmkinli və zəhmətsevər olan Tağıyev 10 yaşında atası tərəfindən bir bənnanın yanına usta köməkçisi kimi göndərilmişdir. 12 yaşında artıq daş yonmağı öyrənmiş, 15 yaşında bənnalıq işlərinə başlamışdır. Qısa müddətdə Tikinti ustası və təşkilatçısı kimi tanınmış, 20 yaşında öz tikinti işlərini təşkil etməyə başlamışdır. Hətta binaların inşasında şəxsən iştirak etmiş, qızlar məktəbi və öz yaşadığı bina kimi tikililərdə öz dəsti-xəttini göstərmişdir.

Ticarət və sənaye sahəsində fəaliyyəti

Tağıyev ticarət və yüngül sənayeni də sınamış, hər iki sahədə uğur qazanmışdır. Dükkanlara və manufakturaya sahib olmuş, həmçinin Bakı neftini Xəzər dənizi və Qafqaz dəmir yolu vasitəsilə ixrac etmişdir. Bu sahədəki tədbirləri Azərbaycan iqtisadiyyatının müstəmləkə xarakterinə zərbə vurmuş ilk milli sənayeçiliyin nümunəsi olmuşdur. 1870-ci ildə Tağıyevin iki qazanxanadan ibarət kerosin zavodu fəaliyyətə başlamışdır. 1872-ci ildə “Hacı Zeynalabdin” şirkətini yaradan Tağıyev, Bibiheybətdə ortaqları ilə birgə torpaq icarəyə götürərək quyu qazmağa başlamış, lakin beş il ərzində heç bir nəticə əldə edə bilməmişdir. Ortaqların çıxmaq qərarına baxmayaraq, Zeynalabdin inadla neft axtarışına davam etmiş və 1878-ci ildə dörd quyudan birində neft fontanı vuraraq şirkətini neft sahəsində öndə gedən müəssisələr sırasına çıxarmışdır. Nəticədə gəlirləri sürətlə artmış, Balaxanıda və Bibiheybətdə 30 desyatin neft verən torpağa, həmçinin məhsulların daşınması üçün iki şxun, Tsaritsında, Nijni Novqorodda və Moskvada anbarlara, iki zavoda sahib olmuşdur. Şirkətin illik məhsuldarlığı bir milyon barelə yaxın xam və emal edilmiş neft təşkil edirdi.

Bakı cəmiyyətində onun nüfuzu böyük olmuşdur: müsəlman, rus, erməni və yəhudi icmaları xeyriyyə fəaliyyətlərində Hacını fəxri sədr seçmişdir. 1882-ci ildə 1-ci gildiya tacir rütbəsinə layiq görülmüş, 1896-cı ildə şirkəti hasilatda yüksək göstəricilərə nail olmuşdur. Tağıyev həmçinin “Bakı-Batum” neft kəməri layihəsinə də dəstək vermiş, 1897-ci ildə Londonda yaradılan “Rusiya nefti və maye yanacağın hasil edilməsi cəmiyyəti” şurasının üzvü olmuşdur.

Qeyri-neft sahələri və sənaye yatırımları

Tağıyev 1897-ci ildə neft mədənlərini Britaniya şirkətlərinə sataraq qeyri-neft sahələrinə sərmayə yatırmışdır. 1900-cü ildə Qafqazın ilk toxuculuq fabriki Bakıda fəaliyyətə başlamış, xammal təminatı məqsədilə Yevlaxda pambıq əkilmiş və 1909-cu ildə Cavadda pambıqtəmizləmə zavodu tikilmişdir. O, həmçinin Bakının iri ticarət mərkəzlərini yaratmışdır.

Balıqçılıq sənayesinə də maraq göstərmiş, Xəzərin Azərbaycan sahillərindən tutmuş Dağıstanın sahillərinə qədər uzunluğu 300 km olan torpaq sahələrində balıq vətəgələri təşkil etmişdir. Məhsulların saxlanması üçün Mahaçqala şəhərində soyuducu və buz zavodları inşa etmişdir. Tağıyev balıqçılığın zəiflədiyi vaxtlarda qızıl üzüyünü balığa ataraq onları sərbəst buraxmış, bu hərəkət balıqçıları cəlb etmişdir.

Enerji sektorunda da fəaliyyət göstərmiş, 1899-cu ildə “Enerji gücü” səhmdar cəmiyyətinin yaradılmasına kömək etmiş, XX əsrin əvvəllərində Ağ Şəhər və Bayıl burnunda elektrik stansiyalarının qurulmasına öncülük etmişdir.

Mülkiyyət və şəhər infrastrukturuna töhfələr

Tağıyev 1895–1897-ci illərdə Bakının mərkəzində böyük bir saray tikdirmiş, bu sarayın fasadları və qübbələri şəhərin diqqətini cəlb etmişdir. Binaların memarlıq tərzi Avropa order memarlıq üslubunda, daxili bəzəkləri isə şəhərin ən möhtəşəm nümunələrindən hesab edilmişdir. Həmçinin Bakı-Şollar su kəmərinin tikintisinə şəxsi vəsait ayırmış, layihənin həyata keçirilməsində mühəndislərin və minlərlə işçinin əməyi ilə 1916–1917-ci illərdə kəmər və su anbarlarını tamamlamışdır.

Qızlar məktəbi və maarifçilik fəaliyyəti

Tağıyev maarifpərvərliyi ilə də tanınmışdır. 1901-ci ildə Bakıda 300 min manat sərf edərək Azərbaycanın ilk qızlar məktəbini tikdirmiş, Şamaxı, Gəncə, Naxçıvan və Tiflis şəhərlərində məktəblərin açılmasına dəstək vermişdir. Məktəbin açılmasına mühafizəkar ruhanilər maneçilik göstərsələr də, Hacının nüfuzu və xalq arasında hörməti bu maneələri aradan qaldırmışdır. Tağıyev qızların təhsil almasını dini və mədəni baxımdan vacib saymış, xaricdə təhsil alan tələbələrə dəstək göstərmişdir.

Xeyriyyəçilik və sosial layihələr

Tağıyev Mərdəkanda bağçılıq məktəbi açmış, 1895-ci ildən onun fəaliyyətini maliyyələşdirmişdir. O, həmçinin Bakıda orta-texniki məktəblərin fəxri himayəçisi olmuş, 100 nəfəri xaricdə təhsil almağa göndərmişdir. 1885-ci ildə Bakının əsas qəzeti “Kaspi”nin nəşr olunmasına dəstək vermiş, 1896-cı ildə isə pasaj tikdirərək şəhərin ticarət mərkəzini yaratmışdır. 1905-ci ildə Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti, həmçinin “Nəşr və maarif”, “Nicat” cəmiyyətlərinin yaranmasına kömək etmişdir. Tağıyev eyni zamanda dustaqların saxlandığı Nargin adasındakı işlərin yüngülləşdirilməsi üçün öz dəyirman binasını hökumətə təqdim etmiş, orada dəyirman avadanlığını yerləşdirmiş və ailəsi ilə birlikdə vaxt-vaxt orada yaşamışdır.

Ailəsi

Hacı Zeynalabdin Tağıyev iki dəfə evlənmişdir. Birinci həyat yoldaşı Zeynəb xanım olmuş, ondan iki oğlu və bir qızı dünyaya gəlmişdir: İsmayıl (1865–1930), Sadıq (1868–1943) və Kazım (kiçik yaşda vəfat etmişdir). İkinci həyat yoldaşı Sona xanım olmuş, ondan üç qızı və iki oğlu olmuşdur: Məmmədtağı (1900–1918), Məmmədkazım (1903–1931), İlyas (xəstəliyə tutularaq ölmüş), Leyla (1898–1948), Sara (1899–1991) və Sürəyya (1904–1975).

Leyla Əsədullayeva Parisdə Sorbonna Universitetini bitirmiş, müxtəlif ictimai fəaliyyətlərdə adını hallandırmışdır. Onun məktubları və xatirələri Hacı Zeynalabdin Tağıyevin irsinin davamını göstərir.

Hacı Zeynalabdin Tağıyevin bizə miras qoyduğu  evində bu gün Azərbaycan Tarix Muzeyi yerləşir. Xeyriyyəçi işləri ilə Azərbaycanın sevgisini qazanan milyonçu  1924-cü ilin sentyabrın 1-də vəfat etmişdir. Onu 4 sentyabrda özünün vəsiyyətinə əsasən Bakının tanınmış axundu Molla Abuturabın ayağının altında dəfn etmişlər.

Fatimə Məmmədova