İcra hakimiyyətləri ləğv edilir – İdarəetmə dəyişir, mexanizm yenilənir və sürətlənir

Qarabağın işğaldan azad edilməsindən sonra bölgənin idarəetmə sistemi xüsusi səlahiyyətli nümayəndələr vasitəsilə həyata keçirilməyə başlanıldı. 2021-ci ilin fevralında isə “Azərbaycan Respublikası Prezidentinin xüsusi nümayəndəlikləri haqqında Əsasnamə” təsdiq olundu. Əsasnamənin ikinci bəndində qeyd edilir ki, “mərkəzi və yerli icra hakimiyyəti orqanları və dövlət qurumları Azərbaycan Respublikası Prezidentinin xüsusi nümayəndəliyi təşkil edilmiş müvafiq ərazilərdə fəaliyyətlərini Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq ərazidəki xüsusi nümayəndəsi ilə əlaqələndirilmiş qaydada həyata keçirirlər”. Bu fərmandan sonra Prezidentin səlahiyyətli nümayəndəsinin təyinatı Naxçıvan bölgəsində də gerçəkləşdi. Prezident İlham Əliyev əvvəllər də bildirib ki, yeni idarəetmə modeli gələcəkdə ölkənin digər bölgələrində də tətbiq oluna bilər: “Bu, həm böyük quruculuq işləridir, həm də yeni idarəetmə üsuludur. Əminəm ki, bu model təkcə azad edilmiş ərazilərin deyil, bütövlükdə ölkəmizin hərtərəfli inkişafına böyük töhfə verəcək”. Dövlət başçısı çıxışlarında mövcud regional idarəetmə modelinin sovetlər dövründən qaldığını və zamanın tələblərinə cavab vermədiyini dəfələrlə vurğulamışdı. Yeni idarəetmə sistemi artıq özünü doğruldur və ölkənin digər regionlarında tətbiqi ilə bağlı müzakirələr genişlənir. Bəs bu model bütün regionlarda tətbiq olacaqmı? Bu idarəetmə hansı perspektivləri verəcək? Yeni dəyişikliklər bələdiyyələrin funksiyalarına, digər məsələlərə necə təsir edəcək? 

Crossmedia.az məsələ ilə bağlı mütəxəssislər arasında araşdırma aparıb...

Milli Məclisin deputatı, siyasi elmlər doktoru Hikmət Babaoğlu: “Azərbaycanda prezidentin səlahiyyətli nümayəndələri formasında idarəetmə modelinin tətbiqinin artıq beş illik təcrübəsi mövcuddur. Bu müddət ərzində bir sıra mühüm məsələlər öz aydınlığını tapıb. Təcrübə göstərir ki, geniş və ağır inzibati aparat olmadan da səlahiyyətli nümayəndələr icraedici funksiyaları effektiv şəkildə yerinə yetirə bilirlər. Çoxsaylı bürokratik prosedurlar və məmur-vətəndaş təması yaranmadan problemlər operativ həll olunur, vətəndaş müraciətləri vaxtında və adekvat şəkildə cavablandırılır. Eyni zamanda, mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının mövqeyinin icrası üçün məsələlərin optimal vaxt çərçivəsində həlli mümkün olur. Bütün bu amillər prezidentin səlahiyyətli nümayəndəsi idarəetmə formasının institutlaşması üçün ciddi əsaslar yaradır. Məhz bu praktiki təcrübəyə əsaslanaraq Azərbaycan Prezidenti bu idarəetmə modelinin gələcəkdə ölkənin bütün ərazisinə şamil oluna biləcəyini istisna etməyib. Bununla yanaşı, belə bir yanaşma inzibati ərazi vahidlərində daha genişmiqyaslı idarəetmə formasına — əyalət idarəetmə modelinə keçidi də mümkün edir. Diqqət yetirsək görərik ki, prezidentin səlahiyyətli nümayəndələri hazırda konkret rayonlar üzrə deyil, daha geniş ərazi vahidləri üzrə təyin olunur. Məsələn, Qarabağ, Şərqi Zəngəzur, Şuşa və Naxçıvan üzrə səlahiyyətli nümayəndələr ayrıca müəyyən edilib. Bu isə klassik rayon tipli inzibati idarəetmədən fərqli olaraq, əyalət tipli idarəetmə modelinə daha yaxın bir yanaşma kimi qiymətləndirilə bilər”.

Deputat həmçinin bildirib ki, əslində bu model, ölkədə mövcud olan iqtisadi rayonlaşmanın gələcəkdə idarəetmə rayonlaşması ilə uzlaşdırılması imkanını yaradır: “Məsələn, Dağlıq Şirvan, Aran, Gəncə-Qazax kimi iqtisadi zonalar üzrə prezidentin səlahiyyətli nümayəndələrinin təyin olunması mümkün ssenarilərdən biri kimi dəyərləndirilə bilər. Bu halda iqtisadi rayonlaşma ilə inzibati idarəetmə arasında daha effektiv uyğunluq təmin edilə bilər. Bu baxımdan, Azərbaycan Prezidentinin bu istiqamətdə səsləndirdiyi müsbət fikirləri şərh edərkən demək olar ki, növbəti mərhələdə bir çox qonşu ölkələrdə və dünya praktikasında mövcud olan əyalət idarəetmə modelinin Azərbaycanda da tətbiqi istisna edilmir. Əlbəttə ki, bu proses mərhələli şəkildə və mövcud idarəetmə mexanizmlərinin effektivliyi nəzərə alınmaqla həyata keçirilə bilər. Bununla yanaşı, Azərbaycanda islahatların davamlı xarakter daşıdığı və bu prosesdə Prezidentin ən optimal variantları əsas götürərək qərarlar verdiyi də nəzərə alınmalıdır. Məhz bu səbəbdən, əyalət idarəetmə modelinə keçid ehtimalı mümkün variantlardan biri kimi qiymətləndirilə bilər”.

Konsititusiya Araşdırmalar Fondunun rəhbəri, hüquqşünas Əliməmməd Nuriyev: “Mən bunu konkret inzibati qərardan daha çox idarəetmə fəlsəfəsinə dair verilən mesaj kimi qiymətləndirirəm. Cənab Prezidentin vurğuladığı əsas məqam ondan ibarətdir ki, bu gün dövlət üçün prioritet məsələ forma deyil, nəticədir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda tətbiq olunan xüsusi nümayəndəlik modeli də məhz bu məntiqə əsaslanır. Bu yanaşmanın əsasını operativ qərarvermə, çeviklik və məsuliyyətin dəqiq bölüşdürülməsi təşkil edir. Bu modelin ölkənin digər ərazilərində tətbiqi tam realdır, lakin bunun kütləvi və mexaniki şəkildə baş verəcəyini düşünmürəm. Daha çox strateji əhəmiyyət daşıyan iri infrastruktur və investisiya layihələrinin icra olunduğu, yaxud klassik icra mexanizmlərinin yetərincə çevik işləmədiyi ərazilərdə bu yanaşmaya ehtiyac yarana bilər. Burada söhbət inzibati xəritənin dəyişdirilməsindən deyil, idarəetmənin funksional şəkildə yenilənməsindən gedir. Cənab Prezident çıxışında xüsusi olaraq qeyd etdi ki, struktur dəyişiklikləri vacibdir, lakin hər şeydən öncə əsas məsələ kadr amilidir. Ləyaqətli və peşəkar kadrların seçilib düzgün yerlərə təyin edilməsi idarəetmədə keyfiyyətli nəticələr əldə etmək üçün həlledici faktordur. Eyni zamanda, dövlət başçısı struktur dəyişikliklərinin gələcəkdə baş verməsini də istisna etmədi və xüsusi nümayəndəlik modelinin ölkə üzrə tətbiqi imkanlarının mövcud olduğunu bildirdi”.

Hüquqşünas qeyd edib ki, xüsusi nümayəndəliklərin yaradılması idarəetmədə bir sıra mühüm dəyişikliklərə səbəb ola bilər: “İlk növbədə qərarvermə prosesinin sürətlənməsi, bürokratik əngəllərin azalması və məsuliyyətin daha dəqiq müəyyənləşməsi bu modelin əsas üstünlüklərindəndir. Mövcud sistemdə qərarların müxtəlif strukturlar arasında razılaşdırılması bəzən ciddi ləngimələrə gətirib çıxarır və bu da geniş bürokratiya yaradır. Xüsusi nümayəndəlik modeli isə vahid koordinasiya mərkəzi formalaşdırmaqla bu problemi aradan qaldırmağa xidmət edir. Burada məqsəd məmur sayının sadəcə azaldılması deyil, təkrarlanan səlahiyyətlərin və paralel strukturların aradan qaldırılması, idarəetmənin daha rasional qurulmasıdır. Bununla belə, nəzərə almaq lazımdır ki, hazırda xüsusi nümayəndəlik institutu əsasən layihə mərhələsində fəaliyyət göstərir. Məskunlaşma prosesi davam etsə də, bu modelin əhali ilə birbaşa işləmə mexanizmləri hələ tam formalaşmayıb. Məhz buna görə də bu modelin daha geniş miqyasda tətbiqindən öncə praktik nəticələrinin diqqətlə izlənilməsi vacibdir. Məskunlaşmadan sonra bu idarəetmə modelinin necə işləyəcəyi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Təcrübə toplandıqca və proses analiz edildikcə, uğurlu nəticələrin gələcəkdə ölkənin digər bölgələrində tətbiqi mümkün ola bilər. Ümumilikdə bu yanaşma klassik icra hakimiyyətlərinin tamamilə ləğvindən daha çox, onların rolunun yenidən düşünülməsi kimi qiymətləndirilməlidir. Düzgün tətbiq olunduğu təqdirdə, bu model mərkəzləşmiş, lakin çevik, nəticəyönümlü və səmərəli idarəetmə sisteminin formalaşmasına xidmət edə bilər. Dünya təcrübəsi də göstərir ki, müasir idarəetmədə əsas prinsip nəticəyönümlü yanaşmadır və ümid etmək olar ki, ölkəmizdə tətbiq olunan yeni model də bu istiqamətdə mühüm mərhələ olacaqdır”.

İqtisadçı alim Aqil Eyvazov: “Azərbaycan Prezidenti cənab İlham Əliyevin Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda tətbiq olunan xüsusi nümayəndəlik idarəetmə modelinin digər regionlarda da mümkünlüyü ilə bağlı açıqlaması məsələnin iqtisadi tərəfinə diqqəti artırır. Bu modelin əsas üstünlüyü qərarvermə proseslərinin mərkəzləşməsi, operativliyin yüksəlməsi və idarəetmə xərclərinin azalmasıdır. İqtisadi baxımdan bu, regionlarda dövlət layihələrinin daha sürətli icrasına, investisiya mühitinin sadələşdirilməsinə və bürokratik maneələrin azalmasına şərait yarada bilər. Xüsusilə infrastruktur, regional inkişaf və investisiya layihələrinin həyata keçirilməsində çevik idarəetmə modeli resurslardan daha səmərəli istifadəni təmin edir. Daha az məmurun iştirak etdiyi, məsuliyyətin isə daha aydın bölüşdürüldüyü sistemdə həm vaxt itkisi, həm də koordinasiya problemləri minimuma enir. Bu yanaşma tətbiq olunduğu halda, regionlarda iqtisadi dinamikanın artması, yerli biznes fəallığının canlanması və dövlət-investor münasibətlərinin daha funksional qurulması mümkündür. Düşünürəm ki, modelin ölkə üzrə tətbiqi regional xüsusiyyətlər də nəzərə alınmaqla mərhələli şəkildə həyata keçirilə bilər”.

Bələdiyyə eksperti Vüqar Tofiqli: “Bu gün istənilən sahədə — istər idarəetmə, istər hər hansı müəssisə, istərsə də proqramda  — fəaliyyət varsa, onun mütəmadi şəkildə yenilənməsinə və təkmilləşdirilməsinə ehtiyac yaranır. İdarəetmə strukturları da bu baxımdan istisna deyil. Bütün hallarda bu yenilənmələrin və struktur dəyişikliklərinin əsas məqsədi vətəndaş məmnunluğunun təmin edilməsi, idarəetmənin sadələşdirilməsi və bürokratik əngəllərin aradan qaldırılması olmalıdır. Bu istiqamətdə artıq xeyli müddətdir ki, cənab Prezidentin sərəncamları ilə müəyyən proseslər icra olunur, idarəetmədə bir sıra təkmilləşdirmələr və yeniliklər həyata keçirilir. Şübhəsiz ki, bu günədək icra strukturlarında müəyyən müsbət dəyişikliklər baş verib. Lakin eyni zamanda yerli icra hakimiyyəti orqanlarının fəaliyyətində daha əsaslı və sistemli islahatlara ehtiyac olduğu da açıq şəkildə hiss olunur. Artıq bu prosesə ilkin start verilib: müəyyən ixtisarlar aparılıb, struktur dəyişiklikləri və birləşmələr həyata keçirilib, sektorlaşma prosesi başlayıb. Bu addımlar həm idarəetmədə operativliyin artırılmasına, həm də büdcə xərclərinin azaldılmasına xidmət edir ki, mövcud şəraitdə bu amil xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Cənab Prezident də son çıxışlarında vurğulayıb ki, əsas diqqət kadr hazırlığına yönəldilməli, paralel olaraq idarəetmə sistemində struktur dəyişiklikləri aparılmalıdır. Mən də dəfələrlə qeyd etmişəm ki, bu prosesin əsas istiqaməti regional idarəetməyə keçid olmalıdır. Nümayəndəlik institutunun yaradılması da məhz az sayda kollektivlə daha səmərəli və çevik idarəetmənin mümkünlüyünü göstərir”.

Ekspert əlavə edib ki,  hazırda atılan bu addımlar regional idarəetməyə keçid proqramının ilkin mərhələsi kimi dəyərləndirilə bilər: “Perspektivdə, cənab Prezidentin də qeyd etdiyi kimi, nümayəndəlik sisteminin tətbiqi və 14 iqtisadi rayon üzrə regional idarəetməyə keçid daha məqsədəuyğun olar. Regional idarəetməyə keçid eyni zamanda bələdiyyələrin səlahiyyətlərinin genişləndirilməsini də zəruri edir. Çünki vətəndaşlarla birbaşa təmasda olan, seçkili və özünüidarəetmə orqanları məhz bələdiyyələrdir. Son dövrlərdə bələdiyyələrin cəmiyyətdə nüfuzu və çəkisi artmaqdadır. Pilot layihələr vasitəsilə regional idarəetmə modelinin tətbiqi və bələdiyyələrə daha geniş səlahiyyətlərin verilməsi vətəndaş müraciətlərinin daha operativ həllinə imkan yaradar. Bu yanaşma real işlərin görülməsini sürətləndirə, idarəetməyə ayrılan büdcə xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Yəni az xərclə daha böyük nəticələr əldə etmək mümkündür. Məsələn, rayonlarda kommunal xidmət sahələrinin mərhələli şəkildə bələdiyyələrin idarəçiliyinə verilməsi pilot layihə kimi sınaqdan keçirilə bilər. Hazırda bu sahəyə dövlət büdcəsindən ciddi vəsait ayrılır və eyni zamanda vergi toplanır. Bu modelin bələdiyyələrə ötürülməsi daha səmərəli idarəetməyə yol aça bilər. Hesab edirəm ki, bu addımlar kompleks şəkildə həyata keçirildiyi təqdirdə daha məqsədəuyğun nəticələr əldə edilə bilər. Görünən odur ki, cənab Prezident bu prosesə mərhələli şəkildə start vermək niyyətindədir və icra hakimiyyəti orqanlarında aparılan ixtisarlar artıq həmin mərhələnin başlangıcıdır”.