Müxtəlif mədəniyyətlərin birgə yaşayışı: Multikulturalizmdən interkulturalizmə

Bəşəriyyətin yaranışından etibarən insanlar qruplar halında, tayfalar şəklində yaşayaraq qonşuluq münasibətlərinə məcbur olmuşlar. Zaman keçdikcə cəmiyyətlər inkişaf etdikcə tayfalar millətlərə, millətlər isə xalqlara çevrilmişdir. Bu təkamül prosesində tayfa ənənələri də inkişaf edərək, dəyişərək adət-ənənələrə çevrilmişdir. Hər tayfanın, millətin özünəməxsus adətləri və formalaşan mədəniyyəti olmuşdur ki, bu da tez-tez ziddiyyətlər yaradaraq böyük münaqişələrə səbəb olurdu. Adət-ənənələrdən sonra yaranan dinlər də insanlar arasında fikir ayrılıqları və qarşıdurmalara yol açdı. Bəşəriyyət inkişaf etdikcə, düşüncə tərzi dəyişdikcə bu ziddiyyətlər artmış, nəticədə müharibələrə və çoxsaylı insan itkilərinə gətirib çıxarmışdır. Lakin mədəniyyətlərarası ziddiyyətlərin qarşısını almaq və ya azaltmaq tamamilə insanlardan – həmin mədəniyyətlərin daşıyıcılarından – asılıdır. Müxtəlif mədəniyyətlər sülh, əmin-amanlıq və qarşılıqlı hörmət şəraitində birgə yaşaya bilər. Bu birgə yaşayış forması sonradan “multikulturalizm” adını aldı. Multikulturalizm hər dövr üçün aktual və böyük əhəmiyyət kəsb edən konsepsiyadır. O, sadəcə mədəniyyətlərarası ziddiyyətlərin qarşısını almaqla kifayətlənmir, həm də bu mədəniyyətləri birləşdirərək aralarında əlaqə və dialoq yaradır. Lakin multikulturalizmin, eləcə də ondan irəli gələn interkulturalizmin mənfi tərəfləri də mövcuddur – məsələn, bəzi hallarda icmaların izoliyası və ya inteqrasiya problemləri. Bu yazı multikulturalizm və interkulturalizm konsepsiyalarının yaranışını, qəbul edilməsini və müxtəlif dövrlərdə inkişaf spektrini əhatə edir.

Multikulturalizm

Multikulturalizm bir cəmiyyət daxilində bir neçə fərqli mədəniyyətin birgə mövcudluğunu, inkişafını və qarşılıqlı əlaqəsini ifadə edən sosial, siyasi, fəlsəfi və iqtisadi konsepsiyadır. Bu anlayışın təzahürlərinə tarixin ən erkən mərhələlərində rast gəlinsə də, onun formalaşması və modernləşməsi XX əsrə təsadüf edir. Multikulturalizmin ilkin formalarını qədim sivilizasiyalarda müşahidə etmək mümkündür. Məsələn, Mesopotamiyada qurulan erkən ticarət əlaqələri, ərzaq mübadiləsi və müxtəlif mədəniyyətlərin inteqrasiyası buna bariz nümunədir. Çay sahillərində salınmış koloniyalar da bir neçə mədəniyyəti bir araya gətirən ortaq yaşayış məkanları kimi fəaliyyət göstərmişdir. Zaman keçdikcə sivilizasiyalar dəyişmiş, bəziləri süqut etmiş, yeni ittifaqlar, dövlətlər və dinlər meydana çıxmışdır. Bütün bu proseslər dövlətlər və xalqlar arasında multikultural münasibətlərin formalaşmasına təsir göstərmişdir. Bu prosesin ən diqqətçəkən cəhətlərindən biri dinlərin qarşılıqlı inteqrasiyası olmuşdur.

Orta əsrlərdə multikulturalizm

Orta əsrlər (təxminən V–XV əsrlər) imperiyaların təsiri və ticarət əlaqələri nəticəsində müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılaşdığı bir dövr olmuşdur. Bu mərhələdə multikulturalizm əsasən dini tolerantlıq, ticarət və idarəçilik formalarında özünü göstərirdi. Ən parlaq nümunələr islam hakimiyyəti altında olan ərazilərdə müşahidə olunurdu, xristian Avropasında isə millətçilik və dini münaqişələr (məsələn, Səlib yürüşləri) üstünlük təşkil edirdi. Belə ki, Əl-Əndəlus VIII–XV əsrlər arasında islam hakimiyyəti altında olmuşdur. Buna baxmayaraq, bu region müsəlman, xristian və yəhudi icmalarının birgə yaşadığı mədəni və intellektual baxımdan zəngin bir cəmiyyət idi. Kordova şəhərində yəhudilər və xristianlar müsəlman hakimləri dövründə dini ayinlərini sərbəst şəkildə icra edirdilər. Digər bir nümunə XII əsrdə Siciliya Krallığıdır. Norman kralı II Roçerin hakimiyyəti dövründə Siciliya xristianların, yəhudilərin və müsəlmanların birgə yaşadığı multikultural mərkəz olmuşdur. Palermo sarayında ərəb, yunan və latın dillərindən istifadə edilirdi. Eyni zamanda, təxminən 800 il ərzində üç qitədə dünya tarixində mühüm rol oynamış Osmanlı imperiyasına nəzər saldıqda, onun fəth etdiyi ərazilərdə islamı zorla qəbul etdirmədiyini görürük. Dini azadlıqlar qorunur, əhalinin muxtariyyətinə imkan verilirdi. Bununla yanaşı, bu əhali Osmanlı dövlətinə sədaqət və tabeçilik çərçivəsində fəaliyyət göstərməli idi. Aydın görünür ki, Orta əsrlərdə həm Şərq, həm də Qərb sivilizasiyaları erkən multikultural dəyərləri nümayiş etdirmişdir.

Dinlərdə multikultural dəyərlər

Xristianlıqda

Xristianlıq bəşəriyyətin ən qədim İbrahim dinlərindən biri hesab olunur. Yarandığı ilk dövrlərdən etibarən erkən multikultural dəyərləri özündə ehtiva etmişdir. Xristianlıq başlanğıcdan universal xarakter daşıyaraq müxtəlif xalqlara ünvanlanan dini mesajlar təqdim etmişdir. Erkən dövrlərdə xristian icmaları etnik və sosial fərqləri aşan birlik ideyasını ön plana çəkirdi. Erkən xristianlıq dövründə (I–III əsrlər) bu din Roma imperiyası daxilində yəhudi, yunan və roma icmaları arasında yayılmışdır. Həvari Pavlun məktublarında etnik və sosial fərqlərin dini birlik qarşısında ikinci plana keçirilməsi vurğulanır ki, bu da erkən kilsənin multikultural xarakterini əks etdirir. Orta əsrlərdə xristian hakimiyyəti altında olan bəzi bölgələrdə multikultural elementlər qorunsa da, Rekonkistadan sonra dini və etnik müxtəliflik kəskin şəkildə azalmışdır. Bu gün xristianlıq Afrika, Asiya və Latın Amerikası mədəniyyətlərini əhatə edən qlobal bir dinə çevrilmişdir. ABŞ və digər ölkələrdə çoxetnik kilsələr formalaşsa da, tarixi irqi və mədəni gərginliklər hələ də müəyyən problemlər yaradır. Nəticə etibarilə, xristianlıqda multikulturalizm əsasən teoloji birlik ideyasına söykənsə də, tarixən mədəni üstünlük və siyasi ambisiyalar səbəbindən məhdudiyyətlərlə üzləşmişdir.

İslamda

Xristianlıqdan əsrlər sonra meydana çıxan islamı təkcə din kimi deyil, həm də təlim kimi nəzərdən keçirdikdə, onun müəyyən bir coğrafiya və ya millət üçün nəzərdə tutulmadığı aydın olur. Bu dinin və onun müqəddəs kitabı olan Qurani-Kərimin əsas ideyaları mənəvi saflıq, doğruluq və ruhani bütövlüyə yönəlmişdir. Bu baxımdan demək olar ki, islam Orta əsrlərdə təkcə multikulturalizmi deyil, eyni zamanda interkulturalizmi də özündə ehtiva etmişdir. Ərəb fəthləri dövründə islam dünyası geniş əraziləri əhatə edərək, müsəlman alimlərin Avropa və Afrika alimləri və səyyahları ilə sıx təmasda olmasına, müxtəlif təlimlərlə tanış olmasına və birgə intellektual fəaliyyət göstərməsinə imkan yaratmışdır. Məsələn, XI əsrdə Əbu Reyhan əl-Biruni Hind mədəniyyətini dərindən öyrənmiş, sanskrit dilini mənimsəmiş və hind fəlsəfəsini islam dünyasına elmi əsaslarla təqdim etmişdir. Eyni şəkildə, Abbasilər xilafəti dövründə Bağdad şəhəri ərəb, fars, yunan, hind və türk mədəniyyətlərinin kəsişdiyi elmi mərkəzə çevrilmişdir. “Beytül-Hikmə”də (Müdriklik evi) müxtəlif dillərdən tərcümələr aparılmış, bu isə elm və fəlsəfənin inkişafına təkan vermişdir. Bu proses islam dünyasında multikultural elmi mühitin formalaşmasına şərait yaratmışdır. Müxtəlif intellektual ənənələrin mənimsənilməsi islam düşüncəsinin zənginləşməsinə və möhkəmlənməsinə səbəb olmuşdur. Bu baxımdan demək olar ki, islam həm multikulturalizmi, həm də interkulturalizmi ehtiva edir.

Kanadalı filosof Uill Kimlika multikulturalizmin tarixi kontekstdə qiymətləndirilməsinin vacibliyini vurğulayır:

“Müəyyən mənada o, bəşəriyyət qədər qədimdir — müxtəlif mədəniyyətlər hər zaman birgə yaşamağın yollarını tapmış, müxtəlifliyə hörmət bir çox tarixi imperiyaların, o cümlədən Osmanlı imperiyasının səciyyəvi xüsusiyyəti olmuşdur. Lakin ‘yüksəlişi və enişi’ haqqında danışılan multikulturalizm daha konkret tarixi fenomendir və ilk dəfə 1960-cı illərin sonlarında Qərb demokratiyalarında formalaşmışdır. Bu zaman çərçivəsi vacibdir, çünki multikulturalizmi müharibədən sonrakı dövrün daha geniş sosial transformasiyaları ilə əlaqələndirməyə imkan verir.”

Kimlikanın qeyd etdiyi kimi, multikulturalizm tarixin erkən mərhələlərində mövcud olsa da, konkret tarixi fenomen kimi dövlət siyasətində rəsmi şəkildə yalnız 1960-cı illərdən sonra möhkəmlənməyə başlamışdır. Əslində, 1940-cı illərdən etibarən İkinci dünya müharibəsinin yaratdığı miqrasiya axınları, dekolonizasiya prosesləri və beynəlxalq insan hüquqları sənədləri multikultural yanaşmanı gücləndirmişdir. Lakin 1940–1960-cı illər yalnız multikulturalizmin zəruriliyini ortaya qoymuşdur. Multikulturalizm konsepsiyası ilk dəfə Kanada tərəfindən irəli sürülmüş, termin isə 1970-ci ildə Avstraliyanın immiqrasiya naziri Al Qrassbi tərəfindən siyasi diskursa daxil edilmişdir. 1990–2000-ci illərdə terror aktları və kütləvi qətllər kimi miqrasiya ilə bağlı problemlər multikulturalizmin effektivliyini sual altına almışdır. Bəzi Avropa liderləri hətta onun iflasa uğradığını bəyan etmişlər. Bununla belə, qeyd etmək lazımdır ki, Kanada multikulturalizmi hüquqi və institusional mexanizmlərlə qoruyaraq ən uğurlu modellərdən biri kimi tətbiq etmişdir. Avstraliya və Yeni Zelandiya da oxşar siyasət yürütmüşdür. ABŞ-da multikulturalizm rəsmi dövlət siyasəti olmasa da, sosial və mədəni praktikalar səviyyəsində inkişaf etmişdir. Avropada isə yanaşmalar fərqlidir: Böyük Britaniya və Almaniya son illərdə inteqrasiya modelinə üstünlük verir, Fransa isə assimilyasiya prinsipini qoruyur. Şərq ölkələrində multikulturalizm əsasən iqtisadi və demoqrafik zərurətlərlə şərtlənir. Avropa ən yüksək miqrasiya axınlarının müşahidə olunduğu regiondur; multikulturalizm milli qanunvericiliklərə daxil edilsə də, vahid peşəkar hüquqi baza formalaşdırılmamışdır. Bu boşluq tez-tez multikulturalizmin zəifliyi kimi təqdim olunur.

2010-cu ildə “postmultikulturalizm” termini meydana çıxmışdır. Mahiyyət etibarilə multikulturalizmə yaxın olsa da, postmultikulturalizm mədəniyyətlərin daha sıx qarşılıqlı əlaqədə olduğu, daha dərin inteqrasiya olunduğu və fərqliliklər qorunmaqla bərabər bərabərliyin təmin edildiyi bir model kimi təqdim olunur. Əslində, postmultikulturalizm multikulturalizm ilə interkulturalizm arasında körpü rolunu oynayır. Lakin müqayisə aparıldıqda aydın olur ki, daha inkişaf etmiş multikultural model iddiasında olan postmultikulturalizm interkulturalizmlə rəqabət apara bilmir.

Zaman keçdikcə multikulturalizmin əsl mahiyyəti unudulmuş, dövlətlər bu anlayışı öz qanunvericiliklərinə və siyasətlərinə uyğunlaşdırmağa başlamışlar. Bu adaptasiyalar multikulturalizmin ümumi mahiyyətini zəiflətmişdir. Uill Kimlika qeyd edir ki, postmultikulturalistlərə görə bu çatışmazlıqların getdikcə daha geniş şəkildə tanınması multikulturalizmdən geri çəkilmənin əsasını təşkil edir və yeni vətəndaşlıq modellərinin axtarışına işarə edir. Bu yeni modellər aşağıdakı məqamları ön plana çıxarır:

mədəni tanınmanın simvolik siyasəti əvəzinə siyasi iştirak və iqtisadi imkanlar;

mədəni ənənələrə hörmət əvəzinə insan hüquqları və fərdi azadlıqlar;

mənşəyə əsaslanan mədəni identikliklərin tanınması əvəzinə inklüziv milli kimliyin formalaşdırılması;

statik mədəni fərqlərin reallaşdırılması əvəzinə mədəni dəyişiklik və hibridləşmə.

Bu müddəalar multikulturalizmin inkişaf etdirilməsinin və ya yenilənməsinin zəruriliyini göstərir. Multikulturalizmin tənqidçiləri, o cümlədən Kenan Malik, bu konsepsiyanı miqrasiya, identiklik və iqtisadi narazılıq kimi dərin struktur problemlərini gizlədən ideoloji çərçivə kimi qiymətləndirirlər. Onların fikrincə, multikulturalizm miqrantların real sosial və iqtisadi inteqrasiyasını təmin edə bilməmiş, əksinə mədəni fərqləri qabartmaqla bu problemləri ört-basdır etmişdir. İqtisadi baxımdan multikulturalizm 2008-ci il maliyyə böhranından sonra Avropada ciddi tənqid hədəfinə çevrilmişdir. 2011-ci ildə Böyük Britaniyada baş verən hadisələr zamanı miqrantların ucuz işçi qüvvəsi kimi istifadəsi və sosial xidmətlərə düşən yükün artması ictimai narazılığa və irqçi meyllərin güclənməsinə səbəb olmuşdur. Sosial baxımdan isə bir sıra Avropa ölkələrində multikultural siyasətin “paralel cəmiyyətlər”in formalaşmasına gətirib çıxardığı iddia edilir. 2005-ci ildə Fransada baş verən iğtişaşlar miqrant mənşəli gənclərin üzləşdiyi sosial təcrid və sistemli ayrı-seçkiliyin bariz nümunəsi kimi göstərilir. Bundan əlavə, Harvard Universitetində Robert Patnam tərəfindən aparılan tədqiqatlar multikultural mühitlərdə sosial etimadın azaldığını ortaya qoymuşdur. Araşdırmalar göstərir ki, etnik və mədəni müxtəlifliyin səmərəsiz idarə olunması iqtisadi bərabərsizliyi dərinləşdirir və miqrantların uzun müddət aşağı maaşlı və qeyri-sabit işlərdə qalmasına səbəb olur. Bu tənqidlərin nəticəsi olaraq son illərdə multikulturalizmdən interkulturalizm modelinə keçid tendensiyası güclənmişdir. İnterkulturalizm yalnız mədəni fərqlərin tanınmasını deyil, həm də aktiv sosial dialoqu, vətəndaşlıq əsaslı inteqrasiyanı və iqtisadi iştirakın genişləndirilməsini prioritet hesab edir.

İnterkulturalizm

Multikulturalizmdən fərqli olaraq, interkulturalizm təkcə mədəniyyətlərin yanaşı mövcudluğunu təmin etmir, eyni zamanda onların qarşılıqlı inteqrasiyasını təşviq edir. İnterkulturalizmin elementlərinə tarix boyu rast gəlinməsinə baxmayaraq, onun müasir forması XX əsrin ikinci yarısında formalaşmış və qloballaşma, miqrasiya və mədəni münaqişələrlə əlaqələndirilmişdir. Termin müasir olsa da, onun əsasları qədim mədəni qarşılıqlı təsir nümunələrinə dayanır. Qədim sivilizasiyalarda dialoq ticarət vasitəsilə yaranırdı. Qədim Yunanıstan və Romada Herodot “Tarix” əsərində müxtəlif xalqların (farslar, misirlilər, yunanlar) adət-ənənələrini müqayisə edərək mədəni fərqləri dialoq prizmasından şərh etmişdir ki, bu da interkulturalizmin erkən forması kimi dəyərləndirilə bilər. Qeyd edildiyi kimi, islam sivilizasiyası da interkultural prinsipləri özündə ehtiva etmişdir. Belə ki, Abbasilər xilafəti dövründə (VIII–X əsrlər) ərəb, fars, yunan və hind mənşəli alimlər Bağdaddakı “Beytül-Hikmə”də birgə çalışaraq yunan fəlsəfəsini (Aristotel, Platon) islam kontekstinə inteqrasiya etmişlər. Əl-Biruni (XI əsr) Hindistanı öyrənmiş, sanskrit dilini mənimsəmiş və hind mədəniyyətini müsəlman dünyasına tanıtmışdır ki, bu da qarşılıqlı mədəni anlaşmanın klassik nümunəsidir.

XIX əsrdə müstəmləkəçilik və millətçilik dövründə interkulturalizm zəifləyib, çünki Qərb imperiyaları (məsələn, Böyük Britaniya və Fransa) mədəni üstünlüyü ön plana çəkirdilər. Lakin eyni dövrdə mədəni antropoloqlar, o cümlədən Frans Boas, mədəni relativizm konsepsiyasını inkişaf etdirərək mədəniyyətlərin bərabərliyini müdafiə etmiş və interkulturalizmin fəlsəfi əsaslarını qoymuşlar.

İnterkulturalizmin müasir forması İkinci dünya müharibəsindən sonra, 1945-ci ildən etibarən formalaşmağa başlamışdır. Holokost və dekolonizasiya prosesləri mədəni müxtəliflik və tolerantlığın zəruriliyini açıq şəkildə ortaya qoymuşdur. Termin ilk dəfə 1959-cu ildə istifadə edilsə də, interkulturalizmin sistemli nəzəri və praktiki inkişafı əsasən 1970–1980-ci illərə təsadüf edir. ABŞ-da Edvard T. Hollun The Silent Language (1959) əsəri interkultural kommunikasiya nəzəriyyəsinin əsasını qoymuşdur. Holl mədəni fərqlərin — xüsusilə yüksək və aşağı kontekstli mədəniyyətlər arasında — dialoq və qarşılıqlı anlaşma yolu ilə idarə olunmasını təklif etmişdir. Bu yanaşma xüsusilə diplomatik və biznes sahələrində, xüsusən də 1970-ci illərdə ABŞ–Yaponiya münasibətlərində mühüm əhəmiyyət qazanmışdır.

Kanada interkulturalizmin formalaşmasında əsas mərkəzlərdən biri hesab olunur. 1980-ci illərdə Kvebek əyalətində interkulturalizm Kanadanın 1971-ci ildə qəbul etdiyi federal multikulturalizm siyasətinə alternativ kimi meydana çıxmışdır. Kvebekdə multikulturalizmin mədəni seqreqasiyaya gətirib çıxardığı fikri geniş yayılmışdı. Bu modeldə fransızdilli çoxluğun mədəniyyəti əsas çərçivə rolunu oynayır, immiqrantlar isə dil və ortaq dəyərlər vasitəsilə cəmiyyətə inteqrasiya olunur, eyni zamanda öz mədəni kimliklərini qoruyurlar. Bu yanaşma 2008-ci ildə Buşar–Teylor Komissiyasının hesabatında rəsmi şəkildə təsbit edilərək interkulturalizm “dialoq və qarşılıqlı hörmət”ə əsaslanan model kimi müəyyənləşdirilmişdir. Avropada interkulturalizm əsasən 2000-ci illərdən etibarən fəal şəkildə inkişaf etməyə başlamışdır. 2008-ci ildə Avropa Şurası “İnterkultural dialoq üzrə Ağ Kitab”ı qəbul edərək interkulturalizmi “müxtəliflikdə birlik” prinsipi əsasında Avropa kimliyinin əsas sütunlarından biri kimi müəyyənləşdirmişdir. Bu yanaşma 11 sentyabr 2001-ci il terror aktlarından və 2015-ci il miqrasiya böhranından sonra multikulturalizmə yönəlmiş tənqidlərə cavab olaraq güclənmişdir. Məsələn, Barselonada 1997-ci ildən etibarən həyata keçirilən interkultural siyasət qarışıq məhəllələrdə festivallar, sosial proqramlar və dialoq təşəbbüsləri vasitəsilə mədəni inteqrasiyanı təşviq edir. 2000-2025 ci illər arasında interkulturalizm konsepsiyasına nəzər salsaq görərik ki, bu konsepsiya öz xələfi olan multikulturalizmdən daha tez qəbul edildi və dövlət siyasətinə çevrildi. Bu gün dünya dövlətlərinə nəzər saldıqda görürük ki, interkulturalizm onların iqtisadi, sosial və təhsil siyasətlərinə ciddi təsir göstərir. Bu gün bütün dünyada interkulturalizmə böyük önəm verilir. Mədəni müxtəliflik “kultural mozaika” anlayışı ilə birgə inkişaf edir. İnterkulturalizm xalqlar arasında əlaqənin və qarşılıqlı inkişafın hazırda ən yaxşı konsepsiyasıdır. Lakin son variantı deyil.

Ardı var.