Qaqauzlar: Türkcə danışan, xaç gəzdirən xalq
Avropanın cənub-şərqində, xəritədə adı tez-tez görünməyən bir bölgədə elə bir xalq yaşayır ki, dili türkcədir, soy-kökü Oğuzlara gedib çıxır, amma dini xristianlıqdır. Onlar nə tam Avropalıdır, nə də klassik türk kimliyi içində əriyib gediblər. Qaqauzlar – tarix boyu imperiyaların arasında qalmış, amma kimliyini itirməmiş nadir türk xalqlarından biridir.
Bu araşdırma Qaqauzların haradan gəldiyini, necə yaşadığını və bu gün öz kimliyini necə qoruduğunu ortaya qoyur.
Qaqauzlar kimdir və harada yaşayırlar?
Qaqauzlar əsasən Moldovanın cənubunda yerləşən Qaqauziya Muxtar Bölgəsində yaşayırlar. Bu bölgə rəsmi olaraq “Gagauz Yeri” adlanır və paytaxtı Komrat şəhəridir. Bundan əlavə, Ukraynanın Odessa vilayətində, Bolqarıstanda, Rusiyada və Türkiyədə də Qaqauz icmalarına rast gəlinir.
Araşdırmalara görə, dünyada 200–220 min arası Qaqauz yaşayır və onların böyük əksəriyyəti hələ də Moldovada məskunlaşıb.
Tarixi köklər: Oğuzlardan Balkanlara uzanan yol
Qaqauzların mənşəyi uzun illərdir tarixçilər arasında mübahisə mövzusudur. Türk tarixçisi Paul Vittek Qaqauzların kökünü Anadolu Səlcuq sultanı II İzzəddin Keykavusun dövrünə bağlayır. Bizans mənbələrində isə bu xalqın XI əsrdən etibarən Qara dənizi keçərək Balkanlara yerləşdiyi qeyd olunur.
Digər araşdırmalar Qaqauzları Peçenək və Kuman tayfaları ilə əlaqələndirir. Ehtimal olunur ki, Qaqauz etnogenezi bir tayfanın deyil, bir neçə türk boyunun sintezi nəticəsində formalaşıb. Yəni bu xalq tək bir kökdən yox, tarixin müxtəlif qatlarından yoğrulub.
Xristianlığı qəbul edən türk xalqı
Qaqauzları fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri də pravoslav xristianlığına sitayiş etmələridir. Tarixi mənbələrə görə, Balkanlarda yaşadıqları dövrdə bölgədə dominant olan xristianlığı qəbul ediblər.
Ancaq maraqlı məqam budur ki, dini inanclarına baxmayaraq, türk adət-ənənələri tam yox olmayıb. Tonqal qalamaq, məhsul üçün dua etmək, torpaq və bolluq ayinləri bu gün də yaşayır. Bu da Qaqauz mədəniyyətinin sinkretik – yəni qarışıq və çoxqatlı xarakter daşıdığını göstərir.
Dil: türkcə danışırlar, amma unudulmamaq üçün mübarizə aparırlar
Qaqauz dili Oğuz türk dilləri qrupuna daxildir və Azərbaycan və Türkiyə türkcəsi ilə böyük oxşarlıqlar göstərir. “Ben”, “sen”, “geldim”, “yaptım” kimi sözlər gündəlik danışıqda işlədilir.
Sovet dövründə kiril əlifbasından istifadə edən Qaqauzlar, 1996-cı ildən etibarən latın qrafikasına keçiblər. Bu addım həm Avropa ilə inteqrasiyanı, həm də türk dünyası ilə yaxınlaşmanı gücləndirib.
Muxtar bölgədə ibtidai təhsil ana dilində verilsə də, ali təhsildə rumın dili üstünlük təşkil edir. Bu səbəbdən gənclər arasında ana dilinin gələcəyi ilə bağlı narahatlıqlar da var.
Komrat – kiçik şəhər, böyük kimlik
Qaqauziyanın paytaxtı Komrat təkcə inzibati mərkəz deyil, həm də mədəni kimliyin qorunduğu əsas nöqtədir. Şəhərin adı Konrat adlı Noğay soyundan gəlir. İlk yaşayış məskənləri XV əsrə aid olsa da, Komratın rəsmi şəhər statusu XVIII əsrin sonlarına təsadüf edir.
Bu gün Komratda:
Qaqauz Dövlət Universiteti, Qaqauz Mədəniyyət Mərkəzi, Atatürk Kitabxanası, Yerşünaslıq Muzeyi fəaliyyət göstərir.
Türkiyə ilə bağlar: təhsil və mədəni yaxınlıq
Qaqauz gəncləri arasında Türkiyədə təhsil almaq geniş yayılıb. Bu seçim həm dil yaxınlığı, həm də mədəni əlaqələrlə bağlıdır. Türkiyə Qaqauzlar üçün sadəcə xarici ölkə deyil, mədəni dayaq nöqtəsi kimi qəbul olunur.
Beləliklə, Avropanın ortasında yaşayan türk kimliyi
Qaqauzlar tarix boyu müharibələrə, köçlərə və siyasi təzyiqlərə baxmayaraq öz kimliyini qoruyub saxlayıb. Onlar sübut edirlər ki, xalqın varlığı sayla yox, yaddaşla ölçülür.
Bu gün Qaqauzlar Avropanın ortasında həm türk dünyasının, həm də xristian Avropanın canlı izidir. Onların hekayəsi sadəcə etnik tarix deyil – kimlik mübarizəsinin səssiz salnaməsidir.
Fatimə Məmmədova
17:00 01.01.2026
Oxunuş sayı: 2687
