Nargin adası: Xəzərdə minlərlə insanın izsiz faciəsi
Xəzər dənizinə baxan hər kəsin gözü istər-istəməz qarşıdakı tənha adaya sataşır. Günəşin altında sakit görünən bu ada ilk baxışda yalnız Xəzərin üzərindəki bir torpaq parçası kimi görünür. Amma bu sakitlik aldadıcıdır. Çünki Bakının düz qarşısında dayanan Nargin adası, tarixi adı ilə Böyük Zirə, uzun illər insan ağrılarının, qorxuların və gizlədilmiş faciələrin mərkəzi olmuşdur.
Adanın tarixi haqqında danışılanlar çox vaxt mif kimi səslənsə də, arxiv sənədləri, şahid xatirələri və tarixi araşdırmalar göstərir ki, Narginlə bağlı deyilənlərin əksəriyyəti uydurma deyil, sadəcə uzun illər susdurulmuş həqiqətlərdir.
XX əsrin əvvəllərində Nargin Xəzər hövzəsində baş vermiş ən ağır insan faciələrindən birinə səhnə olmuşdur. Birinci Dünya Müharibəsi illərində Rusiya imperiyası Qafqaz cəbhəsində əsir düşmüş türk, alman və avstriyalı əsgərləri müxtəlif yerlərdə saxlayırdı. Nargin adası isə bu məqsəd üçün ən amansız məkanlardan biri idi. Ada təsadüfən seçilməmişdi: ətrafı yalnız dənizlə əhatə olunmuş, qaçmaq mümkün deyildi, içməli su yox idi və həyat üçün ən minimal şərait belə yaradılmamışdı. Buraya gətirilən insanlar talelərinin necə bitəcəyini bilmədən, ümiddən uzaq bir məkanda saxlanılırdı. Aclıq, xəstəlik və ağır şərait adanı qısa zamanda ölüm yerinə çevirmişdi.
Osmanlı mənbələrində və dövrün sənədlərində yazılır ki, minlərlə insan dizenteriya, tif və aclıq səbəbindən həyatını itirmişdir. Tez-tez səslənən “10 min türk əsgəri” rəqəmi tam təsdiqlənməsə də, ölənlərin sayının minlərlə olması şübhə doğurmur. Həmin illərdə adada ölənlər üçün normal dəfn sistemi yox idi; bir çox cəsəd tələsik torpağa basdırılır, bəziləri isə birbaşa dənizə atılırdı. Bu, həm fiziki, həm də mənəvi məhv demək idi: insanlar izsiz şəkildə yox olur, taleləri illərlə ailələrindən gizli qalırdı.
Müharibə bitdi, amma Narginin faciəvi taleyi bununla sona çatmadı. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra ada yenidən qapalı zona elan edildi. Bu dəfə buraya “əsir düşərgəsi” adı verilməsə də, mahiyyət dəyişmədi. Repressiya illərində siyasi məhbuslar, “xalq düşməni” adlandırılan şəxslər, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrünün fəalları bu adaya göndərildi. SSRİ arxivlərinin uzun müddət bağlı saxlanması səbəbindən həmin dövrün detalları hələ tam açıqlanmamışdır. Amma sağ qalanların xatirələri göstərir ki, Nargin insan iradəsini qırmaq üçün seçilmişdi. Dənizin ortasında tək qalmaq, ünsiyyətsiz və köməksiz olmaq, fiziki cəzadan daha tez insanı sındırırdı.
Adanın “İlan adası” kimi tanınması da təsadüfi deyil. Nargin quraq ərazidir, ağac və kölgə yoxdur; həyat üçün əlverişli şərait mövcud deyil. Belə mühitdə ilanlar rahatlıqla çoxalırdı. Vaxtilə adada olmuş hərbçilər və nəzarətçilər xatirələrində hər addımda ilanlarla rastlaşdıqlarını yazıblar. Zamanla bu qorxu insanların yaddaşında daha da böyüyüb və ada “Cəhənnəm adası” kimi xatırlanmağa başlayıb. Rəsmi sənədlərdə yer almasa da, xalqın yaddaşında dərin iz buraxıb.
Bütün bu qanlı tarixə baxmayaraq, Nargin adası bu gün fərqli müstəvidə də müzakirə olunur. Turizm mütəxəssisləri hesab edir ki, ada Bakının ən böyük potensial məkanlarından biridir. Dünyada vaxtilə faciə yaşamış yerlərin memorial və tarixi mərkəzlərə çevrilməsi artıq geniş yayılmış təcrübədir. Auşvits, Hirosima, Alkatras kimi məkanlar bunu sübut edir. Bu baxımdan Böyük Zirə həm tarix, həm də gələcək baxımından unikal məkandır. “Azərbaycanın Las Veqası” ifadəsi də məhz bu kontekstdə səslənir – 24 saat yaşayan, şəhərdən kənar, səs-küyün heç kimi narahat etmədiyi fərqli bir ada konsepsiyası kimi. Amma bu fikir cəmiyyətdə birmənalı qarşılanmır. Çünki açıq qalan sual hələ də cavabsızdır: minlərlə insanın əzab çəkdiyi bir torpaq əyləncə məkanına çevrilə bilərmi?
Bu gün Böyük Zirə nə tam memorial məkandır, nə də gələcəyi ilə bağlı konkret qərar verilib. O, Bakının qarşısında susaraq dayanır. Amma bu susqunluq unutqanlıq demək deyil. Tarixçilər deyir ki, danışılmayan tarix bir gün daha ağır formada geri qayıdır. Nargin adası da məhz belə bir yerdir. O, əfsanələrin yox, real faciələrin adasıdır. Və ən qəribə cəhət budur: bu qədər yaxın, bu qədər görünən, amma hələ də kifayət qədər danışılmayan bir tarix daşıyır.
Fatimə Məmmədova
10:46 01.01.2026
Oxunuş sayı: 4779
